و اگر به آوردن ضمير اكتفاء كرد ، و با اينكه مقام ، مقام اظهار بود نام مقدس اللَّه را ذكر نكرد ، براى اين بود كه از شدت ظهور فرقى ميان اظهار و اضمار نبود ، نظير كلمه « خلق » كه مجهول آورده شد . و معناى عبارت اين است كه : آن كسى كه انسان را از آبى به چنين صفت آفريده قادر بر اعاده او و زنده كردنش بعد از مرگ ، و اعاده بدنى مثل بدن دنيائيش هست ، چون قدرت بر هر چيز قدرت بر مثل آن نيز هست ، و اين قاعده معروف و مسلم است كه حكم امثال در آنچه شده و آنچه نشده يكسان است . * ( « يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ » ) * كلمه « يوم » ظرف است براى رجع ، و « سريره » عبارت است از هر چيزى كه انسان در دل خود پنهان مىكند ، و كلمه « بلاء » كه فعل « تبلى » مشتق از آن است به معناى آزمايش و نيز شناسايى و كشف نهانىها است . در نتيجه معناى آيه اين است كه : رجع در روزى است كه آنچه از عقايد و آثار اعمال كه انسانها پنهان كرده بودند ، چه خيرش و چه شرش به مورد آزمايش و شناسايى قرار مىگيرد ، و زرگر اعمال و عقايد آنها را در بوته زرگرى خود مىآزمايد ، تا معلوم شود كدام صالح و كدام فاسد بوده و كدام خالص و كدام داراى ناخالصى و عيار است و بر طبق آن صاحبش را جزا مىدهد ، پس آيه مورد بحث در معناى آيه زير است : « إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 1 » . * ( « فَما لَه مِنْ قُوَّةٍ وَلا ناصِرٍ » ) * يعنى نه خودش نيرويى دارد تا عذاب خدا را از خود دفع كند ، و نه ياورى دارد كه او از وى دفاع كند ، و خلاصه در روز رجع براى هيچ كس هيچ قدرتى نيست ، نه از ناحيه خودش ، و نه از ناحيه ديگران . * ( « وَالسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ وَالأَرْضِ ذاتِ الصَّدْعِ » ) * اين دو جمله دو سوگند است بعد از سوگندهاى اول سوره ، تا امر قيامت و بازگشت به سوى خداى تعالى را تاكيد كند ، و مراد از « آسمان صاحب رجع » ، همين تحولاتى است كه در آسمان براى ما محسوس است ، ستارگان و اجرامى در يك طرف آن غروب و از طرف ديگر

--> ( 1 ) اگر اظهار كنيد آنچه در باطن داريد ، و اگر پنهانش سازيد ، خداى تعالى طبق همان به حساب شما مىرسد . سوره بقره ، آيه 284 .