و اين عبارت از عبد الرزاق و فاريابى و عبد بن حميد و ابن جرير و ابن منذر از على بن ابى طالب نقل شده « 1 » . و نيز در آن كتاب آمده كه عبد بن حميد و ابن منذر ، از على ( ع ) روايت كرده‌اند كه فرمود : يوم موعود ، روز قيامت ، و شاهد ، روز جمعه ، و مشهود ، روز عيد قربان است « 2 » . و در مجمع البيان گفته : روايت شده كه مردى داخل مسجد رسول خدا ( ص ) شد ديد مردى دارد از رسول خدا ( ص ) حديث نقل مىكند ، مىگويد من پرسيدم : شاهد و مشهود چيست ؟ گفت : بله ، شاهد روز جمعه و مشهود روز عرفه است . از او گذشته نزد مرد ديگرى رفتم كه او نيز از رسول خدا ( ص ) حديث مىكرد ، از او نيز همين سؤال را كردم ، گفت : اما شاهد ، روز جمعه است ، و اما مشهود روز عيد قربان است . از پيش او هم گذشته نزد جوانى رفتم كه رخساره اى چون دينار طلا درخشنده داشت ، او نيز از رسول خدا ( ص ) حديث مىكرد ، پرسيدم : به من خبر بده از اينكه شاهد و مشهود چيست ؟ گفت : بله شاهد ، محمد رسول اللَّه ( ص ) ، و مشهود روز قيامت است ، مگر كلام خدا را نشنيده اى كه مىفرمايد : « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً » و در آن رسول خدا ( ص ) را شاهد و مبشر و نذير ناميده ، و نيز مگر نشنيده اى كه مىفرمايد : « ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَه النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ » ، و در آن روز قيامت را روز مشهود مىخواند . پرسيدم : آن محدث اولى كيست ؟ گفتند : ابن عباس است ، از دومى پرسيدم گفتند : ابن عمر است ، از سومى پرسيدم گفتند : حسن بن على ( ع ) است « 3 » . مؤلف : و اين حديث بطرق مختلف و الفاظى نزديك به هم نقل شده ، و در تفسير اين آيه گذشت كه آنچه حسن بن على ( ع ) فرموده ، از نظر سياق آيات به ذهن روشنتر مىرسد ، هر چند كه لفظ شاهد و مشهود با وجوه ديگر نيز به وجهى قابل انطباق است . و در تفسير قمى در ذيل جمله * ( « قُتِلَ أَصْحابُ الأُخْدُودِ » ) * آمده كه : علت نزول اين آيه چنين بود ، كه « ذونواس » ، مردم حبشه را براى جنگ با يمن به هيجان آورد ، و او آخرين

--> ( 1 و 2 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 332 . ( 3 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 466 .