بفهماند ، شاهد و مشهودى كه از حيطه تعريف بيرون است . مفسرين در تفسير « شاهد » و « مشهود » سخنان بسيار دارند كه بعضى آنها را تا سى وجه شمرده‌اند ، از قبيل اينكه بعضى « 1 » گفته‌اند : شاهد روز جمعه ، و مشهود روز عرفه است . يا شاهد روز عيد قربان و مشهود روز عرفه است . و يا شاهد روز عرفه و مشهود روز قيامت است . يا شاهد فرشته است كه عليه انسان شهادت مىدهد و مشهود روز قيامت است . و يا اينكه شاهد گواهانند كه عليه مردم شهادت مىدهند و مشهود مردمى هستند كه عليه شان شهادت داده شده . و يا اينكه شاهد امت اسلام و مشهود ساير امتها هستند . و يا شاهد اعضاى بنى آدم و مشهود خود آدمى است . و يا شاهد حجر الاسود و مشهود حاجيان هستند . و يا شاهد شب و روزها و مشهود بنى آدم است . و يا شاهد انبيا و مشهود محمد ( ص ) است ، و يا شاهد خداى سبحان و مشهود كلمه « لا إله الا اللَّه » است . و يا اينكه شاهد خلق و مشهود حق است . يا شاهد خداى تعالى و مشهود روز قيامت است . يا شاهد آدم و ذريه او ، و مشهود روز قيامت است . يا شاهد روز ترويه ، و مشهود روز عرفه است و يا روز دوشنبه و روز جمعه است . و يا اينكه شاهد مقربين ، و مشهود عليين هستند . و يا شاهد طفل در داستان اخدود است كه به مادرش گفت صبر كن كه تو بر حقى ، و مشهود خود واقعه است . و يا اينكه شاهد ملائكه دنبالرو و نويسنده اعمال ، و مشهود قرآن فجر است ، و اقوال ديگرى از اين قبيل « 2 » . و اكثر اين اقوال - به طورى كه ملاحظه مىكنيد - مبنى بر اين است كه شهادت را به معناى اداى شهادت بگيريم . و بعضى مبنى بر اين است كه براى شاهد و مشهود دو معنا قائل شويم ، و خواننده محترم ضعف اين دو اساس را به دست آورد و توجه فرمود كه : مناسبتر با سياق اين است كه اين دو كلمه را به معناى مشاهده بگيريم ، هر چند كه مستلزم شهادت به معناى ادا در روز قيامت هم باشد ، و شاهد قابل انطباق بر رسول خدا ( ص ) نيز باشد . و چطور ممكن است منطبق نباشد با اينكه خود خداى تعالى او را شاهد خوانده و فرموده : « يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً » « 3 » ، و نيز او را شهيد خوانده و فرموده :

--> ( 1 و 2 ) تفسير روح المعانى ، ج 30 ، ص 86 . ( 3 ) هان اى پيامبر ما تو را به عنوان شاهد و مبشر و نذير فرستاده‌ايم . سوره احزاب ، آيه 45 .