دشوارى حساب كفار را كه تا ابد در آتشند ندارد ، هر چند كه نسبت به حساب مؤمنين با تقوى دشوار است . و نيز ممكن است گفته شود تقسيم اهل محشر به اصحاب يمين و اصحاب شمال ، تقسيمى كلى نيست كه تمامى افراد و حتى مؤمنين گنه كار را هم شامل شود ، هم چنان كه مىبينيم در آيه « وَكُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ وَأَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ » « 1 » اهل محشر را سه طايفه كرده ، و بنا بر اين ، مثل اينكه در آيات مورد بحث طايفه سوم در سوره بقره يعنى مقربين خارج از تقسيمند ، هم چنان كه از آيه « وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللَّه إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ » « 2 » ، نيز استفاده مىشود ، مستضعفين نيز از اين تقسيم خارجند . پس ممكن است بگوييم آيات مورد بحث كه اهل جمع را تقسيم به دو قسم اصحاب يمين و اصحاب شمال مىكند ، منظورش تمامى اهل جمع نيست تا مقربين و مستضعفين و كفار و مؤمنين گنه كار را شامل شود ، بلكه مىخواهد تنها اهل بهشت و مخلدين در آتش را ذكر نموده ، اولى را به اصحاب يمين و دومى را به اصحاب شمال توصيف كند ، چون مقام ، مقام دعوت كفار است به ايمان ، و دعوت گنه كاران است به تقوى ، در چنين مقامى مقربين و مستضعفين اصلا مورد نظر نيستند . نظير اين بحث در سوره مرسلات گذشت ، كه اول يوم الفصل را به ميان مىآورد و سپس به حال متقين و مكذبين مىپردازد ، و متعرض حال ساير طوايف نمىشود . باز نظير آنچه در سوره « نبا » و « نازعات » و « عبس » و « انفطار » و « مطففين » و غيره آمده ، پس غرض در اين مقامات ذكر نمونه اى از اهل ايمان و اطاعت ، و اهل كفر و تكذيب است ، و از طوايف ديگر ساكت است ، تا بفهماند كه سعادت در جانب تقوى ، و شقاوت در جانب تمرد و طغيان است . * ( « فَلا أُقْسِمُ بِالشَّفَقِ » ) * كلمه « شفق » به معناى سرخى و بالاى آن زردى و روى آن سفيدى است ، كه در

--> ( 1 ) و شما به سه گروه تقسيم خواهيد شد نخست اصحاب ميمنه و چه اصحاب ميمنه اى ؟ گروه ديگر اصحاب شومند و چه اصحاب شومى ؟ و سومين گروه پيشگامان پيشگام ( هستند كه ) آنها مقربانند . سوره واقعه ، آيه 7 - 11 . ( 2 ) گروهى ديگر واگذار به فرمان خدا شده‌اند يا آنها را مجازات مىكند و يا توبه آنها را مىپذيرد . سوره توبه ، آيه 106 .