نمىگردد ) نيست ، بلكه برمىگردد . و جمله * ( « إِنَّ رَبَّه كانَ بِه بَصِيراً » ) * رد پندار مذكور را تعليل مىكند ، به اين بيان كه خداى سبحان از ازل رب و مالك و مدبر امر او بود ، و احاطه علمى به او داشت و هر چه او مىكرد مىديد و وى را به تكاليفى مكلف كرده ، جزاى خير و شرى هم در برابر اعمال خير و شرش معين كرده بود ، پس او بطور مسلم به سوى پروردگارش بر مىگردد ، و جزايى را كه در برابر اعمالش مستحق شده مىبيند . با اين بيان روشن مىشود كه جمله * ( « إِنَّ رَبَّه كانَ بِه بَصِيراً » ) * از باب حجت آوردن بر وجوب معاد است ، نظير آنچه كه در آيه * ( « إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ . . . » ) * گذشت . و نيز از مجموع آيات نه گانه به دست مىآيد كه دادن نامه اعمال و نشر آن ، همه قبل از حساب انجام مىشود ، هم چنان كه از آيه زير نيز اين معنا برمىآيد « وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناه طائِرَه فِي عُنُقِه وَنُخْرِجُ لَه يَوْمَ الْقِيامَةِ كِتاباً يَلْقاه مَنْشُوراً اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً » « 1 » . اين را هم بايد بدانيم كه اين آيات بطورى كه ملاحظه مىكنيد دادن نامه از پشت سر را مختص به كفار دانسته ، ناگزير گناهكاران از مؤمنين ، مورد بحث قرار مىگيرند كه آيا از آنهايى هستند كه نامه اعمالشان به دست راستشان داده مىشود و يا از آنهايى كه نامه شان از پشت سر داده مىشود ؟ آنچه از روايات شيعه و سنى برمىآيد اين است كه اين طايفه داخل دوزخ مىشوند و زمانى در آنجا عذاب مىبينند ، سپس با شفاعت شفيعان از دوزخ نجات مىيابند ، پس اين طايفه جزو طايفه دوم نيستند ، چون گفتيم آيه شريفه تنها كفار را جزو آن طايفه دانسته ، از سوى ديگر جزو طايفه اول هم كه نامه شان را به دست راستشان مىدهند نيستند ، چون آيات ظهور در اين دارد كه اصحاب يمين حسابى آسان پس داده و سپس داخل بهشت مىشوند ، اين را هم نمىتوان گفت كه گنه كاران از مؤمنين اصلا نامه عملى ندارند ، براى اينكه آيه شريفه « وَكُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناه طائِرَه فِي عُنُقِه » ، تصريح دارد كه بطور كلى هر انسانى نامه اعمالى دارد . بعضى « 2 » از مفسرين براى اينكه خود را از اين اشكال خلاص كنند گفته‌اند : گنه كاران بعد از خروج از آتش جزو اصحاب يمين مىشوند ، و نامه شان را به دست

--> ( 1 ) سرنوشت هر انسانى را به گردنش انداخته‌ايم ، و روز قيامت كتابى برايش درمىآوريم كه آن را باز ، و گويا مىبيند ، و به او مىگوييم نامه عملت را بخوان كه امروز خودت براى حسابرسى خود كافى هستى . سوره اسرى ، آيه 14 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 80 .