كتابت اعمال داشتيم ، هر كس بخواهد مىتواند بدانجا مراجعه نمايد . * ( « يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ » ) * - در اين جمله مىخواهد بفرمايد : فرشتگان در تشخيص اعمال نيك از بد شما و تميز حسنه آن از سيئه آن دچار اشتباه نمىشوند . پس اين آيه ملائكه را منزه از خطا مىدارد ، هم چنان كه آيه قبلى آنان را از گناه منزه مىداشت . بنا بر اين ملائكه به افعال بشر با همه جزئيات و صفات آن احاطه دارند ، و آن را همانطور كه هست حفظ مىكنند . در اين آيات عده اين فرشتگان كه مامور نوشتن اعمال انسانند معين نشده ، بله در آيه زير كه مىفرمايد : « إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ » « 1 » استفاده مىشود كه براى هر يك انسان دو نفر از آن فرشتگان موكلند ، يكى از راست و يكى از چپ ، و در روايات وارده در اين باب نيز آمده كه فرشته طرف راست مامور نوشتن حسنات ، و طرف چپ مامور نوشتن گناهان است . و نيز در تفسير آيه « إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً » « 2 » ، اخبار بسيار زيادى از دو طريق شيعه و سنى رسيده كه دلالت دارد بر اينكه نويسندگان نامه اعمال هر روز بعد از غروب خورشيد بالا مىروند ، و نويسندگانى ديگر نازل مىشوند ، و اعمال شب را مىنويسند تا صبح شود ، بعد از طلوع فجر صعود نموده مجددا فرشتگان روز نازل مىشوند ، و همين طور . و در آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ » ) * دلالتى بر اين معنا هست كه نويسندگان داناى به نيات نيز هستند ، چون مىفرمايد : آنچه انسانها مىكنند مىدانند ، و معلوم است كه بدون علم به نيات نمىتوانند به خصوصيات افعال و عناوين آنها ، و اينكه خير است يا شر ، حسنه است يا سيئه علم پيدا كنند ، پس معلوم مىشود ملائكه داناى به نيات نيز هستند . * ( « إِنَّ الأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ » ) * اين آيه عطف به سابق نشده ، بلكه استينافى است ، مىخواهد نتيجه حفظ اعمال با نوشتن نويسندگان و ظهور آن را در قيامت بيان كند . و كلمه « ابرار » به معناى نيكوكاران است ، و كلمه « فجار » به معناى گنهكاران پرده در است ، و ظاهرا مراد كفار هتاك باشد ، نه مسلمانان گنهكار ، چون مسلمانان در آتش

--> ( 1 ) به خاطر بياوريد هنگامى كه دو فرشته راست و چپ كه ملازم انسان هستند اعمال او را دريافت مىدارند . سوره ق ، آيه 17 . ( 2 ) همان قرآن فجر ( نماز صبح ) مورد مشاهده ( فرشتگان شب و روز ) است . سوره اسراء ، آيه 78 .