شمار بيرون است برقرار ساخت ، و همه اينها مظاهرى از تدبير خداى تعالى است ، او است كه اين نعمتها را افاضه مىفرمايد ، بدون اينكه منفعتى براى خود خواسته باشد ، و بدون اينكه ناسپاسى انسانها مانع افاضه او شود ، آرى افاضه او از كريمى او است . * ( « فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ » ) * - اين آيه شريفه جمله « عدلك » را بيان مىكند ، و به همين جهت در اول آن واو عاطفه نيامده . كلمه « صورت » به معناى نقشى است كه اجرام و اعيان به خود مىگيرند ، و با صورت خاص به خود ، از جرمهاى ديگر مشخص مىگردند ، مثلا معلوم مىشود اين يكى سنگ و آن ديگرى كفش و آن سومى آجر است . و كلمه « ما » در آيه زايده است ، كه صرفا به منظور تاكيد آمده . و معنايش اين است كه : اى انسان چه باعث شد به پروردگار كريمت كه تو را آفريد ، و اعضاء و قوايت را تسويه كرد ، و در هر شكلى كه خواست تو را تركيب نمود ، مغرور شوى ؟ - با اينكه او نخواسته و نمىخواهد مگر چيزى را كه مقتضاى حكمت باشد - تو را به مقتضاى حكمت مركب كرد از نر و ماده ، سفيد و سياه ، بلند و كوتاه ، چاق و لاغر ، قوى و ضعيف ، و غير اينها ، و نيز مركبت كرد از اعضايى كه در همه افراد هست ، و در بين خود از يكديگر متمايز است ، نظير دو دست ، دو پا ، دو چشم ، سر و بدن ، و استواى قامت ، و امثال آن كه همه اينها از مصاديق عدل در تركيب اجزا با يكديگر است ، و يا به تعبير آيه شريفه « لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ » « 1 » احسن تقويم است و همه به تدبير رب كريم منتهى مىشود ، و خود انسان در هيچ يك از آنها دخالتى ندارد . * ( « كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ » ) * كلمه « كلا » مثل كلمه « حاشا » ردع و انكار را مىرساند ، در اينجا مىخواهد مغروريت انسان به كرم خداى تعالى را ردع كند ، كه انسانهاى ناسپاس آن را وسيله و بهانه كفر و معصيت خود كردند ، مىفرمايد مغرور نشويد كه اين غرور سودى به حال شما نخواهد داشت . * ( « بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ » ) * - يعنى نه ، بلكه شما جزا را تكذيب مىكنيد ، در اين جمله از آنچه از آيه * ( « ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ » ) * استفاده مىشود اعراض شده ، از آن جمله استفاده مىشود كه علت كفر و معصيت آنان مغرور شدن به كرم الهى بوده ، و گر نه به قيامت و جزا و لو بالقوه اعتراف دارند ، چون فطرت سليم بر آن حكم مىكند ، در اين جمله مىفرمايد : نه ، علت اين نيست ، بلكه علت واقعى اين جرأت و حسارت بر كفران و نافرمانى ، بدون كمترين ترسى از

--> ( 1 ) كه ما انسان را در بهترين صورت و نظام آفريده‌ايم . سوره تين ، آيه 4 .