و معلوم است كه تكذيب يوم الدين ، كفر ، و مستلزم انكار تشريع دين است ، و اين انكار هم مستلزم انكار ربوبيت خداى تعالى است ، و اگر چنين شخصى را انسان خواند ، براى اين بود كه حجت و يا شبيه حجتى باشد براى اينكه بفهماند نعمتهايى كه در آيات بعد مىشمارد تماميش براى تك تك انسانها نيست ، بلكه مجموع آنها ثابت است براى تمام انسانها . در اين آيه مىبينيم كه غرور را معلق به دو صفت « ربوبيت » و « كرم » خداى تعالى كرده ، و اين بدان منظور بوده كه بفهماند علت عتاب و توبيخ چه بود ، و حاصلش اين است كه تمرد مربوب و سرگرمى و فرو رفتن سراپايش در معصيت ربى كه مدبر امر او است ، و نعمتهاى ظاهرى و باطنيش سراپاى وجود او را فرا گرفته ، كفرانى است كه هيچ فطرت سليمى در زشتى آن شك ندارد ، و بدون دغدغه مرتكبش را مستحق عقاب مىداند ، مخصوصا در موردى كه رب منعم ، كريم هم باشد ، يعنى اگر نعمتى مىدهد و عطايى مىكند هيچ قسم سودى را براى خود منظور ندارد ، و علاوه بر اين در احسانى كه مىكند بديها و نادانيها و نافرمانيهاى مربوب را در نظر نمىگيرد ، و از همه اغماض مىكند ، كه كفران چنين ربى باز هم زشتتر و توجه عتاب و مذمت شديدتر و روشنتر است . پس اينكه فرمود : * ( « يا أَيُّهَا الإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ » ) * استفهامى است توبيخى كه انسان را به صورت سؤال در برابر كفرانى مخصوص يعنى بدون عذر و بهانه مذمت مىكند ، و آن كفران مخصوص ، كفران نعمتهاى ربى است كريم . انسان در برابر اين سؤال جوابى ندارد ، و نمىتواند بگويد : پروردگارا ! كرم تو مرا مغرور كرد ، چون پروردگارش قبلا به زبان انبيايش به او پيام داده بود كه : « لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ » « 1 » ، و نيز فرموده بود : « فَأَمَّا مَنْ طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى » « 2 » ، و از اين قبيل پيامهاى ديگر كه تصريح مىكند به اينكه معاندين مفرى از عذاب ندارند ، و كرم خدا در قيامت شامل آنان نمىشود ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ » « 3 » .

--> ( 1 ) اگر شكر بگزاريد نعمتتان را زياد مىكنم ، و اگر كفران بورزيد عذابم سخت است . سوره ابراهيم ، آيه 7 . ( 2 ) اما آن كس كه طغيان كند و حيات دنيا را بر زندگى آخرت ترجيح دهد ، محققا تنها دوزخ جاى او است . سوره نازعات ، آيه 39 . ( 3 ) و رحمت من همه چيز را فرا گرفته ، و به زودى همه اش را به كسانى اختصاص مىدهم كه تقوى داشته باشند . سوره اعراف ، آيه 156 .