مىشود ؟ در كلام خداى تعالى و در اخبارى كه قابل اعتماد باشد چيزى كه از اين اسرار پرده بردارد نيامده ، بله چه بسا بتوان از آيه سوره انعام آنجا كه مىفرمايد : « أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ » و نيز آنجا كه مىفرمايد : « ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ » ، پاره اى رمزها كه فى الجمله وضع را روشن كند استفاده نمود ، و آن رموز بر اهل دقت و تدبر پوشيده نيست . و چه بسا بعضى « 1 » گفته باشند كه : محشور شدن وحشىها مربوط به روز قيامت نيست ، بلكه از نشانه هاى قبل از قيامت است ، و منظور از آن اين است كه قبل از قيامت ( در اثر زلزله هاى پى در پى ) همه وحشىها از بيشه خود بيرون بجهند . * ( « وَإِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ » ) * تسجير و افروختن درياها ، به دو معنا تفسير شده ، يكى افروختن دريايى از آتش و دوم پر شدن درياها از آتش ، و معناى آيه بنا به تفسير اول اين است كه روز قيامت درياها آتشى افروخته مىشود ، و بنا بر دوم اين مىشود كه درياها پر از آتش مىشود . * ( « وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ » ) * اما نفوس سعيده با زنان بهشت تزويج مىشوند ، هم چنان كه فرمود : « لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ » « 2 » ، و نيز فرمود : « وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ » « 3 » ، و اما نفوس اشقياء با قرينهاى شيطانيشان ازدواج مىكنند ، هم چنان كه فرمود : « احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ وَما كانُوا يَعْبُدُونَ » « 4 » ، و نيز فرموده : « وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَه شَيْطاناً فَهُوَ لَه قَرِينٌ » « 5 » . * ( « وَإِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ » ) * كلمه « موؤدة » به معناى آن دخترى است كه زنده زنده در گور شده ، و اين مربوط به رسم عرب است كه دختران را از ترس اينكه ننگ به بار آورند زنده زنده در گور مىكردند ، هم چنان كه آيه زير هم به آن اشاره دارد و مىفرمايد : « وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالأُنْثى ظَلَّ وَجْهُه مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِه أَ يُمْسِكُه عَلى هُونٍ أَمْ يَدُسُّه فِي التُّرابِ » « 6 » .

--> ( 1 ) تفسير قاسمى ، ج 17 ، ص 64 . ( 2 ) آنان در بهشت همسرانى پاك دارند . سوره نساء ، آيه 57 . ( 3 ) و آنها را با « حور العين » تزويج مىكنيم . سوره دخان ، آيه 54 . ( 4 ) محشور كنيد كسانى را كه ستم كردند با همسرانشان و آنچه را كه مىپرستيدند . سوره صافات ، آيه 22 . ( 5 ) و هر كس از ياد خداى رحمان اعراض كند شيطانى را بر او مىگماريم تا قرين هميشگى او باشد . سوره زخرف ، آيه 36 . ( 6 ) وقتى به يكى از ايشان مژده مىرسيد كه زنت دختر آورده ، از شدت خشم رويش سياه مىشد ، و خود را از مردم از خجالت اين مژده پنهان مىكرد ، و فكر مىكرد آيا اين ننگ را به خود بخرد و دختر را زنده نگه دارد ، و يا در زير خاكش دفن كند . سوره نحل ، آيه 59 و 58 .