تصرفى كنند ) « 1 » پس مراد از اين جمله اين است كه خداى تعالى هر وقت بخواهد مردگان در قبر را مبعوث مىكند ، و در اين تعبير اشاره اى هم به اين معنا است كه روز بعث را جز خداى تعالى كسى نمىداند . * ( « كَلَّا لَمَّا يَقْضِ ما أَمَرَه » ) * آنچه از سياق به دست مىآيد اين است كه كلمه « كلا » از سؤالى كه از سياق بر مىخيزد ردع و جلوگيرى كند ، سؤالى كه جمله * ( « لَمَّا يَقْضِ ما أَمَرَه » ) * به آن اشاره دارد ، گويا بعد از آنكه اشاره شد به اينكه انسان مخلوقى است كه از اولين لحظه وجودش تا به آخر تحت تدبير خداى تعالى است ، او است كه وى را خلق مىكند و تقدير مىنمايد ، و راه را برايش هموار مىسازد ، مىميراند و در قبر مىكند ، و مجددا از قبر بيرونش مىآورد ، همه اينها نعمتهايى است از خداى تعالى ، شخص مىپرسد : حال كه جريان بدين قرار است پس انسان چه بايد بكند و چه كرد ، آيا در برابر مقام ربوبيت خاضع گرديد يا نه ؟ و آيا شكر نعمت را بجاى آورد يا نه ؟ در پاسخ فرموده : « كلا » ، نه انسان چنين نكرد ، آن گاه مطلب را چنين توضيح داد كه : * ( « لَمَّا يَقْضِ ما أَمَرَه » ) * هرگز آنچه را خداى تعالى دستور داد به انجام نرساند بلكه كفران و نافرمانى كرد . پس ، از آنچه گذشت روشن شد كه ضمير در « يقض » به انسان بر مىگردد ، و مراد از قضاء نكردن انسان ، به انجام نرساندن دستورات الهى است . و بعضى « 2 » گفته‌اند : ضمير به خداى تعالى بر مىگردد ، و معناى عبارت اين است كه : خداى تعالى اين قضاء را براى كفار نرانده كه امر او را به انجام برسانند و ايمان آورده اطاعتش كنند ، بلكه اگر هم به ظاهر به ايشان امر فرموده از باب اتمام حجت بوده است . ولى اين وجه بعيد به نظر مىرسد . و نيز اين معنا روشن شد كه مذمت و ملامتى كه در آيه آمده متوجه انسان طبيعى است يعنى مىخواهد بفرمايد طبع انسان چنين است كه اگر به خودش واگذار شود در كفر افراط مىكند ، و اين همان مطلبى است كه آيه زير افاده اش مىكند « إِنَّ الإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ » « 3 » ، كه قهرا با انسانهايى منطبق مىشود كه فعلا مبتلا به كفر و افراط در آن هستند ، و با حق دشمنى مىورزند . و از اين معنا روشن مىشود اينكه از بعضى نقل شده كه گفته‌اند : عموميتى كه در آيه است منظور نظر است ، چون هيچ انسانى چه كافر و چه مؤمن آن طور كه بايد

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 439 . ( 2 ) تفسير روح المعانى ، ج 30 ، ص 45 . ( 3 ) سوره ابراهيم ، آيه 34 .