« چه چيز و چه مسئوليت و ضررى متوجه تو مىشود اگر او نخواهد خود را از كفر و فجور پاك كند ؟ تو يك رسول بيشتر نيستى ، و جز ابلاغ رسالت مسئوليتى ندارى » . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند : كلمه « ما » به معناى « لا » ى نافيه است ، و معنايش اين است كه : « از عدم تزكيه او از كفر و فجور باكى به خود راه نمىدهى » ، و اين معنا با سياق عتابى كه قبل از اين آيه و قبل از قبل اين آيه بود سازگارتر است . * ( « وَأَمَّا مَنْ جاءَكَ يَسْعى وَهُوَ يَخْشى فَأَنْتَ عَنْه تَلَهَّى » ) * كلمه « سعى » به معناى سرعت در دويدن است ، پس معناى آيه به حسب آنچه مقام دست مىدهد اين است كه : آن كس كه به شتاب نزدت مىآيد تا بوسيله معارف دين و مواعظى كه از تو مىشنود خود را پاك كند ، * ( « وَهُوَ يَخْشى » ) * در حالى كه از خدا مىترسد ، و خشيت خود آيت و نشانه آن است كه او بوسيله قرآن متذكر شده است ، هم چنان كه فرمود : « ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى » « 2 » ، و نيز فرموده : « سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشى » « 3 » . * ( « فَأَنْتَ عَنْه تَلَهَّى » ) * - اصل كلمه « تلهى » « تتلهى » بوده ، يعنى خود را به كار ديگر مىزنى ، و از چنين مردى كه آمده كه به راستى خود را اصلاح كند غافل مىمانى ، و اگر ضمير « انت » را در اين آيه و در آيه * ( « فَأَنْتَ لَه تَصَدَّى » ) * و ضمير « له » و « عنه » را در آن دو مقدم بر فعل آورده ، همه براى تاكيد در عتاب و تنبيه است . * ( « كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَه » ) * كلمه « كلا » باز داشتن از همان عملى است كه به خاطر آن عتابش فرمود يعنى عبوس كردن قيافه و روىگردانى از كسى كه از خدا مىترسد ، و مشغول شدن و پرداختن به كسى است كه خود را بىنياز مىداند . و ضمير در جمله * ( « إِنَّها تَذْكِرَةٌ » ) * به آيات قرآنى و يا به قرآن بر مىگردد ، و اگر آن را مؤنث آورده براى اين بود كه خبر آن « تذكرة » مؤنث بوده ، و معناى آن اين است كه : آيات قرآنى - و يا قرآن - تذكره است ، يعنى موعظه اى است كه هر پند پذيرى از آن متعظ مىشود ، و يا تذكر دهنده اى است كه اعتقاد حق و عمل حق را تذكر مىدهد . * ( « فَمَنْ شاءَ ذَكَرَه » ) * - اين قسمت ، جمله اى معترضه است ، و ضمير به قرآن و يا آنچه كه

--> ( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 31 ، ص 16 . ( 2 ) ما قرآن را بر تو نازل نكرديم كه خود را به زحمت بيفكنى بلكه آن را براى يادآورى كسانى كه ( از خدا ) مىترسند نازل ساختيم . سوره طه ، آيه 2 و 3 . ( 3 ) و به زودى آنها كه از خدا مىترسند متذكر مىشوند ، سوره اعلى ، آيه 10 .