باشد تعبير از آن جناب به ضمير غايب براى اين بوده كه به قداست ساحت آن جناب اشاره كند ، و بطور كنايه بفهماند گويا آن كسى كه چنين عملى كرده رسول خدا ( ص ) نبوده ، چون مثل چنين عملى از مثل آن جناب سر نمىزند ، و در نوبت دوم كه از آن جناب به ضمير خطاب تعبير كرده نيز قداست ساحت آن حضرت منظور بوده ، چون هميشه اقبال بعد از اعراض ، اجلال و احترامى از طرف است . و ليكن اين حرف درست نيست ، چون با خطاب * ( « أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى فَأَنْتَ لَه تَصَدَّى . . . » ) * نمىسازد ، و توبيخ در آن از توبيخ در آيه * ( « عَبَسَ وَتَوَلَّى » ) * بيشتر است ، و بطور قطع هيچ ايناسى هم در آن نيست . * ( « أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى فَأَنْتَ لَه تَصَدَّى وَما عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى » ) * كلمات « غنى » و « استغناء » و « تغنى » و « تغانى » بطورى كه راغب گفته به يك معنى مىباشند « 1 » . پس مراد از * ( « مَنِ اسْتَغْنى » ) * كسى است كه خود را توانگر نشان دهد ، و ثروت خود را به رخ مردم بكشد . و لازمه اين عمل اين است كه بخواهد از سايرين سر و گردنى بلندتر باشد ، و رياست و عظمتى در چشم مردم داشته باشد ، و از پيروى حق عارش بيايد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « إِنَّ الإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآه اسْتَغْنى » « 2 » و كلمه « تصدى » به معناى متعرض شدن و روى آوردن به چيزى و اهتمام در امر آن است . در اين آيه و شش آيه بعدش اشاره مفصلى است به اينكه ملاك در آن عبوس شدن و پشت كردن چه بوده ، كه به خاطر آن مستوجب عتاب شده ، حاصل آن اين است كه : تو خيلى به وضع مستكبران و اعراض كنندگان از پيروى حق مىپردازى ، و زياد به وضع آنها اعتناء مىكنى ، در حالى كه اگر او نخواهد خود را پاك كند بر تو تكليفى نيست ، و بر عكس از وضع آن كس كه خود را پاك كرده و از خدا مىترسد بىاعتنايى مىكنى . * ( « وَما عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى » ) * - بعضى « 3 » گفته‌اند : كلمه « ما » نافيه است ، و معنايش اين است كه : اگر او نخواست خود را تزكيه كند حرج و مسئوليتى بر تو نيست ، تا رهايى از آن مسئوليت تو را حريص كند به مسلمان شدن او ، و غفلت ورزيدن از آنهايى كه قبلا به طيب خاطر مسلمان شده‌اند . بعضى « 4 » گفته‌اند : كلمه « ما » استفهام انكارى است ، و به آيه چنين معنا مىدهد :

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « غنى » . ( 2 ) انسان هر گاه خود را بىنياز احساس كند طغيان مىكند . سوره علق ، آيه 7 . ( 3 و 4 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 41 .