و اگر در اول جمله فاء تفريع آورده ، براى اشاره به اين معنا بوده كه مضمون آيه يعنى آمدن قيامت از لوازم خلقت آسمان و زمين و تدبير جارى در آن دو است ، كه قبلا هم به اين معنا اشاره شد . * ( « يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ ما سَعى » ) * كلمه « يوم » ظرف است براى آمدن طامه كبرى ، و « سعى » به معناى عمل جدى است . * ( « وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى » ) * كلمه « برزت » ماضى مجهول از مصدر « تبريز » است ، كه به معناى اظهار است ، و از آوردن مفعول كلمه « يرى » عمدا اعراض شده ، و مراد از كلمه « من » هر كسى است كه چشم دارد و مىتواند ببيند ، و معناى آيه اين است كه : در آن روز ، دوزخ ظاهر مىشود ، و پرده از روى آن بر مىدارند ، تا هر صاحب چشم و بينايى آن را به عيان ببيند . پس آيه شريفه در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 1 » چيزى كه هست آيه سوره « ق » مفصلتر است ، مىفرمايد تو از اين در غفلت بودى ، پس ما پرده ات را كنار زديم ، اينك امروز چشمت تيزبين شده است . و از ظاهر آيه مورد بحث بر مىآيد كه جهنم قبل از روز قيامت خلق شده ، تنها در روز قيامت با كشف غطاء ظاهر مىشود ، و مردم آن را مىبينند . * ( « فَأَمَّا مَنْ طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى » ) * در اين آيات حال مردم در آن روز به تفصيل بيان شده ، مىفرمايد مردم دو قسم مىشوند ، و اين تفصيل بجاى جواب اجمالى كلمه * ( « فَإِذا جاءَتِ . . . » ) * نشسته ، و تقدير كلام « فاذا جاءت الطامة الكبرى ، انقسم الناس قسمين فاما من طغى . . . » است ، يعنى وقتى طامه كبرى بيايد مردم دو دسته مىشوند ، طاغيان ، ترسندگان از خداوند . خداى تعالى در اين آيات سه گانه ، مردم را به دو دسته تقسيم فرموده ، اهل جهنم و اهل بهشت ، - و اگر صفت اهل جهنم را جلوتر ذكر كرد براى اين بود كه روى سخن با مشركين

--> ( 1 ) تو از اين صحنه غافل بودى و ما پرده را از چشم تو كنار زديم و امروز چشمت كاملا تيزبين شده است . سوره ق ، آيه 22 .