* ( « ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ » ) * كلمه « ذلك » اشاره است به « يوم الفصل » كه در اين سوره ذكر شد ، و در ضمن آياتى توصيف گرديد ، و اين جمله در حقيقت خاتمه كلام و معطوف به ابتداى سوره و مطالب بعد از آن است و آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّه مَآباً . . . » ) * تفريع بيشترى از بيان سابق است . و اگر اشاره را با لفظ « ذلك » آورد كه مخصوص اشاره به دور است ، براى اين بوده كه به عظمت مساله دلالت كند ، و مراد از « حق بودن آن روز » ثبوت حتمى و رانده شدن قضاى آن ، و تخلفناپذيرى وقوع آن است . * ( « فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّه مَآباً » ) * يعنى هر كس بخواهد مىتواند به سوى پروردگار خود مرجعى بگيرد ، كه به وسيله آن به ثواب متقين برسد ، و از عذاب طاغيان نجات يابد ، و اين جمله همانطور كه اشاره كرديم تفريعى است بر اخبارى كه در سابق از يوم الفصل داده و بر آن احتجاج نموده و آن را توصيف كرده بود ، و معنايش اين است كه حال كه وضع بدين منوال است پس هر كس بخواهد مىتواند به سوى پروردگارش برگردد . « انَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً . . . » مراد از اين « عذاب » عذاب آخرت است ، و نزديك بودن آن به اعتبار حق بودن ، و بدون شك ، حق بودن ، وقوع آن است چون هر چه آمدنى باشد نزديك است . علاوه بر اين ، وقتى قيامت عبارت باشد از تجسم اعمال آدمى ، و جزا ديدن انسان در برابر اعمال ، اين اعمال همواره با آدمى هست ، و از هر چيز ديگرى به انسان نزديكتر است . « يوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداه » - يعنى روزى كه انسان منتظر ديدن جزاى اعمالى است كه در زندگى دنيا انجام داده ، و از پيش فرستاده است . بعضى « 1 » گفته‌اند . معنايش اين است كه در آن روز انسان به اعمال خود نظر مىكند ، چون همه اعمال خود را نزد خود حاضر مىبيند هم چنان كه در جاى ديگر همين مطلب را خاطر نشان نموده ، فرموده است : « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 2 » . « ويَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً » - يعنى كافر در آن روز از شدت آن روز آرزو

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 427 . ( 2 ) روزى كه هر انسانى آنچه از خير و آنچه از شر كه كرده حاضر مىيابد . سوره آل عمران ، آيه 30 .