كفار اميد حسابى ندارند ، و آيات ما را به طور عجيب تكذيب مىكنند ، چون بر تكذيب خود اصرار مىورزند . و اين آيه مطابقت جزا با اعمال ايشان را تعليل مىكند ، به اين بيان كه كفار اميد حساب در يوم الفصل را ندارند ، در نتيجه از حيات آخرت مايوسند ، و به همين جهت آيات داله بر وجود چنين روزى را انكار مىكنند ، و به دنبال آن آيات توحيد و نبوت را هم انكار نموده ، در اعمال خود از حدود عبوديت تجاوز مىكنند ، و نتيجه همه اينها اين شده كه به كلى خدا را از ياد ببرند ، خدا هم آنان را از ياد برد ، و سعادت خانه آخرت را بر آنان تحريم كرد ، در نتيجه براى آنان نماند مگر شقاوت ، و در آن عالم چيزى به جز مكروه نمىيابند ، و جز با صحنه هاى عذاب مواجه نمىشوند ، و همين است معناى اينكه فرمود * ( « فَذُوقُوا فَلَنْ نَزِيدَكُمْ إِلَّا عَذاباً » ) * . و جمله مورد بحث كه مىفرمايد : « * ( جَزاءً وِفاقاً ) * » دلالت دارد بر مطابقت كامل بين جزا و عمل ، پس انسان با عمل خود نمىجويد مگر جزايى را كه مو به مو مطابق آن باشد ، پس رسيدن به جزا در حقيقت رسيدن به عمل است ، هم چنان كه فرمود : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 1 » . * ( « وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناه كِتاباً » ) * - يعنى هر چيزى را - كه اعمال شما هم از آن جمله است - ضبط كرده و در كتابى جليل القدر بيان نموده‌ايم ، بنا بر اين آيه شريفه مورد بحث در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناه فِي إِمامٍ مُبِينٍ » « 2 » . ممكن هم هست مراد « و كل شىء حفظناه مكتوبا » باشد ، يعنى هر چيزى را ما با نوشتن در لوح محفوظ و يا در نامه اعمال حفظ كرده‌ايم . اين هم جائز است كه احصا به معناى كتابت باشد ، و هم كتاب به معناى احصا باشد ، چون هر دو در معناى ضبط مشتركند ، و معناى آيه يا « كل شىء أحصيناه احصائا » باشد ، و يا « كل شىء كتبناه كتابا » . و به هر حال آيه شريفه حالى است كه تعليل سابق را تكميل مىكند ، و معناى آن با آيه قبل چنين مىشود : جزاى آنها موافق با اعمال ايشان است ، به علت اينكه چنين حال و وضعى داشتند ، در حالى كه ما حال و وضعشان را عليه آنان ضبط كرديم ، و جزايى موافق با آن به ايشان مىدهيم .

--> ( 1 ) هان اى كسانى كه كفر ورزيديد ! امروز عذر خواهى نكنيد ، براى اينكه امروز جز خود عملتان را به عنوان جزا به شما نمىدهند . سوره تحريم ، آيه 7 . ( 2 ) و هر چيزى را در نامه اعمال ثبت خواهيم كرد و در لوح محفوظ به شماره آورده‌ايم . سوره يس ، آيه 12 .