است كه - به گفته راغب - به معناى جمعيتى است كه به سرعت از پيش روى ما بگذرند . « 1 » و در جمله * ( « فَتَأْتُونَ أَفْواجاً » ) * سياق را طبق سياق سابق خطابى كرد ، تا حق وعيد و تهديدى كه جمله « كَلَّا سَيَعْلَمُونَ » متضمن آن است را ادا كرده باشد ، و مثل اينكه آيه مورد بحث نظرى هم به آيه « يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ » « 2 » دارد ، كه آن نيز دلالت مىكند بر اينكه در روز قيامت مردم فوج فوج مىآيند . * ( « وَفُتِحَتِ السَّماءُ فَكانَتْ أَبْواباً » ) * و وقتى دربهاى آسمان باز شد قهرا عالم انسانى به عالم فرشتگان متصل مىشود . بعضى « 3 » گفته‌اند : در اين آيه چيزى در تقدير است ، و تقدير كلام « فكانت ذات ابواب » است ، يعنى آسمان داراى ابواب خواهد بود . بعضى « 4 » ديگر گفته‌اند : در آسمان راههايى پيدا مىشود ، در حالى كه قبلا چنين راههايى وجود نداشت . ليكن اين دو وجه به بىدليل حرف زدن شبيه تر است تا تفسير ( دقت بفرماييد ) . * ( « وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً » ) * كلمه « سراب » به معناى آب موهوم است كه در بيابان از دور برق مىزند و انسان خيال مىكند آنجا آب است ، و هر امر بىحقيقت را كه به نظر حقيقت برسد نيز به عنوان استعاره سراب مىگويند ، و شايد مراد از سراب در آيه به معناى دوم باشد . توضيح اينكه به راه انداختن كوه ها و متلاشى كردنشان ، بالأخره طبعا به اينجا منتهى مىشود كه شكل كوهى خود را از دست داده اجزايش متفرق شود ، هم چنان كه در چند جا از كلام مجيدش وقتى سخن از زلزله قيامت دارد و آثار آن را بيان مىكند ، از كوه ها هم خبر داده مىفرمايد : « وَتَسِيرُ الْجِبالُ سَيْراً » « 5 » و نيز مىفرمايد : « وَحُمِلَتِ الأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً » « 6 » ، و نيز مىفرمايد : « وَكانَتِ الْجِبالُ كَثِيباً مَهِيلًا » « 7 » و نيز مىفرمايد : « وَتَكُونُ الْجِبالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ » « 8 » و نيز مىفرمايد : « وَبُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا » « 9 » و نيز فرموده :

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « فوج » . ( 2 ) به ياد آوريد روزى راى كه هر گروهى راى با پيشوايشان مىخوانيم . سوره اسرى ، آيه 71 . ( 3 و 4 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 423 . ( 5 ) و كوه ها از جا كنده و متحرك شوند . سوره طور ، آيه 10 . ( 6 ) و زمين با كوه هايش راى بر مىدارند و يكباره خرد مىكنند . سوره الحاقه ، آيه 14 . ( 7 ) و كوه ها تپه هاى پراكنده شود . سوره مزمل ، آيه 14 . ( 8 ) كوه ها چون پشم حلاجى شده باشد . سوره قارعة ، آيه 5 . ( 9 ) و كوه ها به طور عجيبى پاره پاره شود . سوره واقعه ، آيه 5 .