و مراد اين باشد كه ما بر همه اينها تواناييم . ولى وجه قبلى وجيه تر است . و معناى آيه اين است كه : ما شما را از آبى پست و ناچيز كه همان نطفه باشد آفريده‌ايم ، و آن آب را در قرارگاهى محفوظ كه همان رحم مادران باشد جاى داديم ، و تا مدتى معلوم كه همان مدت حمل باشد در آنجا نگه داشتيم ، پس ما همه اين حوادث و صفات و احوال را كه با هستى شما ارتباط دارند تقدير كرديم ، و چه خوب مقدرى هستيم ما . در اين آيات و اينكه مضمونش حجتى بر وحدانيت خداى تعالى در ربوبيت است ، نظير آن بيانى كه در آيات سابق داشتيم جريان دارد . و همچنين در اينكه اين حجت ، حجت بر تحقق يوم الفصل نيز هست ، چون ربوبيت اقتضاى آن دارد كه مربوبين در برابر ساحتش خضوع كنند ، و اين خضوع همان گرويدن به دينى است كه مربوب را مكلف به تكاليفى مىكند ، و تكليف هم جز بر دائر كردن جزا در برابر اطاعت و عصيان تمام نمىشود ، و روزى كه مكلفين در آن روز به جزاى اعمال خود مىرسند ، همان يوم الفصل است . * ( « أَ لَمْ نَجْعَلِ الأَرْضَ كِفاتاً أَحْياءً وَأَمْواتاً ) * . . . * ( فُراتاً » ) * كلمه « كفات » و همچنين كلمه « كفت » به معناى جمع كردن و ضميمه كردن است ، مىفرمايد : مگر ما نبوديم كه زمين را كفات كرديم ، يعنى چنان كرديم كه همه بندگان را در خود جمع مىكند ، چه مرده ها را و چه زنده ها را . بعضى « 1 » گفته‌اند : كفات جمع كفت به معناى ظرف است . و معناى آيه اين است كه : مگر ما زمين را ظرفهايى براى جمع احيا و اموات نكرديم . * ( « وَجَعَلْنا فِيها رَواسِيَ شامِخاتٍ » ) * - كلمه « رواسى » جمع « راسيه » است ، كه به معناى كوه پا بر جا و استوار است ، و « شامخات » به معناى كوه هاى بلند است ، و گويا آوردن كلمه « رواسى » زمينه چينى است براى آيه * ( « وَأَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً » ) * ، چون نهرها و چشمه هاى طبيعى همه از كوه ها منفجر مىشود ، و به طرف دشتها سرازير مىگردد ، و كلمه « فرات » به معناى آب گوارا است ، در دليل بودن اين آيات هم همان بيان كه در آيات قبل داشتيم مىآيد . * ( « انْطَلِقُوا إِلى ما كُنْتُمْ بِه تُكَذِّبُونَ » ) * اين آيه حكايت فرمانى است كه در يوم الفصل به ايشان داده مىشود ، صاحب كلام خداى تعالى است ، به قرينه اينكه در آخر آيات مىفرمايد : « اگر نيرنگى داريد به كار ببريد » ،

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 417 .