و اين معنا از بيانات كتاب و سنت به طور بديهى معلوم است كه نظام حيات در همه شؤونش در آخرت غير نظامى است كه در دنيا دارد ، چون خانه آخرت خانه ابدى است ، و از ساكنين آن خانه كسانى كه اهل سعادتند ، سعادتشان خالص ، و آنها كه اهل شقاوتند شقاوتشان خالص است . طبقه اول آنچه را بخواهند و دوست داشته باشند در اختيار دارند ، و طبقه دوم به غير از مكروه سهمى ندارند ، هر چه دارند ناخوشايند است ، ولى دار دنيا دار فنا و زوال است ، در دنيا جز عوامل و اسباب خارجى و ظاهرى ، كه آميخته اى از مرگ و حيات ، و فقدان و و جدان ، و كام و ناكامى ، و تعب و راحت ، و اندوه و مسرت است ، حاكم نيست ، به خلاف خانه آخرت كه دار جزا است ، و در آن عملى نيست و دنيا دار عمل است ، و جزايى در آن نيست ، و كوتاه سخن اينكه نشاه آخرت غير نشاه دنيا است . پس اينكه خداى تعالى نشاه قيامت و جزا را به وسيله مقدمات آن تعريف مىكند ، و خاطرنشان مىسازد كه نشانى آن برچيده شدن بساط دنيا و خراب شدن بنيان زمين آن ، و متلاشى شدن كوه هاى آن ، و پاره پاره شدن آسمان آن ، و محو و بىنور شدن ستارگان آن و غير اينها در حقيقت از قبيل تحديد حدود يك نشاه به سقوط نظام حاكم بر نشاه اى ديگر است : « وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأُولى فَلَوْ لا تَذَكَّرُونَ » « 1 » . پس معناى اينكه فرمود : * ( « فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ » ) * اين است كه در آن روز اثر ستارگان ، نور و ساير آثار آن محو مىشود ، چون كلمه « طمس » به معناى زايل كردن اثر و محو آن است ، هم چنان كه در جاى ديگر اين طمس را معنا كرده فرموده : « وَإِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ » « 2 » . * ( « وَإِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ » ) * - يعنى روزى كه آسمان پاره مىشود ، چون كلمه « فرج ، فرجه » به معناى پيدا شدن شكاف بين دو چيز است ، و در جاى ديگر اين فرج را معنا كرده فرموده : « إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ » « 3 » . * ( « وَإِذَا الْجِبالُ نُسِفَتْ » ) * - يعنى روزى كه كوه ها از ريشه كنده مىشوند و از بين مىروند ، وقتى گفته مىشود : « نسفت الريح الكلاء » معنايش اين است كه باد ، علف را از ريشه در آورد و از بين برد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده :

--> ( 1 ) شما كه از نشاه دنيا خبردار شديد پس چرا نسبت به نشاه آخرت متذكر نمىشويد . سوره واقعه ، آيه 62 . ( 2 ) زمانى كه ستارگان تيره مىشوند . سوره تكوير ، آيه 2 . ( 3 ) در آن زمان كه آسمان شكافته شود . سوره انشقاق ، آيه 1 .