صادق ( ع ) آمده كه حق معلوم زكات نيست ، بلكه مقدار معلومى است كه به فقرا انفاق مىكنند ، و « سائل » به معناى فقيرى است كه از گدايى و سؤال عفت دارد ، و سياق آيه خالى از تاييد اين حديث نيست ، براى اينكه زكات مواردى معين دارد ، و منحصر در سائل و محروم نيست ، كه در قرآن مواردش چنين بيان شده : « إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ وَالْعامِلِينَ عَلَيْها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقابِ وَالْغارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّه وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّه » « 1 » و ظاهر آيه مورد بحث انحصار موارد حق معلوم در دو مورد سائل و محروم است . * ( « وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ » ) * آنچه از سياق شمردن اعمال صالحه بر مىآيد اين است كه مراد از « تصديق يوم الدين » اين است كه مصلين علاوه بر تصديق قلبى روز جزا عملا هم آن را تصديق مىكنند ، به اين معنا كه سيره زندگيشان سيره كسى است كه معتقد است هر عملى كه انجام دهد به زودى در مورد آن بازخواست ، و بر طبق آن جزا داده مىشود ، حال چه اينكه عملى خير باشد و چه شر ، اگر خير باشد جزاى خيرش مىدهند ، و اگر شر باشد جزاى شرش مىدهند . و تعبير به جمله « يصدقون » دلالت دارد بر اينكه تصديقشان استمرار هم دارد ، پس دائما مراقبند در هر عملى كه مىخواهند انجام دهند خدا را فراموش نكنند ، اگر او آن عمل را خواسته انجامش دهند ، و اگر نخواسته تركش كنند . * ( « وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ » ) * و كسانى كه از عذاب پروردگارشان ترسانند ، كه آنچه در باره تصديق به يوم الدين گفتيم ، در اينجا نيز مىآيد ، پس هم ترس درونى دارند ، و هم عملشان عملى است كه از اين ترس خبر مىدهد . و لازمه اشفاقشان از عذاب پروردگار ، علاوه بر مداومتشان به اعمال صالحه و مجاهدتشان در راه خدا ، اين است كه به اعمال صالحه خود اعتماد ندارند ، و از عذاب خدا ايمن نيستند ، چون ايمنى از عذاب با خوف و اشفاق نمىسازد . و سبب و علت اشفاق از عذاب اين است كه عذاب در مقابل مخالفت است ، پس بجز اطاعت درونى چيزى نيست كه آدمى را از عذاب نجات دهد . از سوى ديگر اطمينانى هم به نفس و درون آدمى نيست ، چون ما زورمان به هواى نفسمان نمىرسد ، مگر به آن مقدار

--> ( 1 ) زكات مخصوص است به فقرا و مساكين و مامورين جمعآورى زكات و كفارى كه با دادن زكات به ايشان مىتوان دلهايشان را متمايل به اسلام كرد ، و آزاد كردن بردگان ، و هر موردى كه خدا راضى باشد اين يك فريضه الهى است . سوره توبه ، آيه 60 .