فضيلت صبر كنترل مىكند ، و همچنين هنگام برخورد با مصيبت ، جزع خود را با فضيلت صبر ضبط مىكند ، و همين حرص به منافع واقعى براى چنين انسانى صفت كمال مىشود . و اما اگر انسان از آنچه عقلش درك مىكند و فطرتش به آن اعتراف مىنمايد روى بگرداند ، و هم چنان ( مانند دوران طفوليتش ) پاىبند هواى نفس خود باشد ، و همواره آن را پيروى نموده مشتاق باطل و متجاوز از حق باشد ، و حرصش بر خير دنيوى كنترل نداشته باشد ، خداى تعالى نعمتش را مبدل به نقمت نموده ، آن صفت غريزيش را كه بر آن غريزه خلقش كرده بود ، و آن را وسيله سعادت دنيا و آخرتش قرار داده بود ، از او مىگيرد و مبدل مىكند به وسيله شقاوت و هلاكتش تا او را به اعراض از حق و جمع مال دنيا و گنجينه كردن آن وا بدارد ، و اين معنا همان است كه در آيات متعرض آن شده است . از آنچه گذشت روشن شد كه اگر صفت حرص را در آيات مورد بحث ( كه از خلقت بشر سخن مىگويد ، و با در نظر گرفتن اينكه مىخواهد حرص را مذمت كند ) ، به همه انسانها نسبت داده ، با « احسن » بودن خلقت هر چيز كه آيه « الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه » « 1 » از آن خبر مىدهد منافات ندارد ، چون حرصى كه منسوب به خداست حرص بر خير واقعى است ، و حرصى كه صرف جمع مال و غفلت از خدا مىشود منسوب به خود انسانها است ، اين خود انسان است كه حرص خدادادى را مثل ساير نعمتها به سوء اختيار و كج سليقه گى خود به نقمت مبدل مىسازد . زمخشرى به منظور فرار از اشكال بالا گفته : در اين كلام استعاره اى به كار رفته ، و معنايش اين است كه انسان از آنجايى كه هميشه در مقام عمل ، جزع و منع را مقدم بر صبر مىدارد ، و خلاصه جزع و منع در او حكومت دارند ، مثل اين شده كه جزع و منع فطرى و جبلى او است ، و گويا اين دو صفت را از شكم مادر با خود آورده ، و اختيارى خود او نيست . و خلاصه آيه شريفه مىخواهد اين دو صفت را تشبيه كند به صفاتى كه جبلى آدمى است ، نه اينكه بخواهد آن دو را فطرى و جبلى بداند ، چون اگر مىخواست چنين چيزى را افاده كند ديگر اين دو صفت را مذمت نمىكرد ، چون خدا عمل خودش را مذمت نمىكند ، دليل اينكه اساس كلام تشبيه است ، اين است كه مؤمنين را كه با نفس خود جهاد مىكنند و آن را از جزع و منع نجات مىدهند ، استثناء كرده « 2 » . ليكن اين توجيه درست نيست ، چون گفتيم صفت حرص كه جزع و منع لازمه آن

--> ( 1 ) آن خدايى كه هر چيز را به نيكوترين وجه خلقت كرد . سوره سجده ، آيه 7 . ( 2 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 612 .