عمود دين است به خداى تعالى نكرد . و « تمطى » - به طورى كه در مجمع البيان آمده - « 1 » به معناى تمدد بدن از كسالت است ، و اصل آن به اين معنا بوده كه آدمى پشت و كمر خود را تاب دهد ، و تمطى در حال رفتن استعاره است از راه رفتن با تكبر و تبختر . و معناى آيه اين است كه : انسان دعوت حقه اسلام و معارف آن را تصديق نكرد ، و براى پروردگارش نماز نگذاشت ، و خلاصه نه اصول دعوت را پذيرفت و نه فروع آن را كه ركن آن فروع نماز است ، و ليكن آن را تكذيب نموده ، از قبولش اعراض نمود ، و تازه وقتى به طرف اهلش مىرفت ( مثل كسى كه فتحى نمايان كرده ) باد به دماغش انداخته ، با تكبر مىرفت . * ( « أَوْلى لَكَ فَأَوْلى ثُمَّ أَوْلى لَكَ فَأَوْلى » ) * در اينكه اين جمله كلمه تهديد است حرفى نيست ، و اگر مكرر شده ، به منظور تاكيد بوده . و بعيد نيست - و خدا داناتر است - كه جمله * ( « أَوْلى لَكَ » ) * خبرى باشد براى مبتدايى كه حذف شده ، و آن ضميرى است كه به حال انسان كه قبلا ذكر شده بود برگردد ، و بخواهد همان حال ( نخواندن نماز و تصديق نكردن و تكذيب كردن و با حال تبختر برگشتن ) را براى انسان نامبرده اثبات كند ، تا كنايه باشد از اثبات تبعات و عواقب سوء آن حال . در نتيجه كلام مذكور فرمان و نفرينى باشد از ناحيه خداى تعالى عليه اين انسان ، تا با همين فرمان مهر بر دلش بزند ، و ايمان و تقوى را بر او حرام كند ، و بنويسد كه اين شخص از اهل آتش است ، و آن گاه دو آيه مورد بحث به وجهى شبيه مىشود به آيه « فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْه مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ » « 2 » . و معناى آيه اين است : اين حال كه تو دارى برايت بهتر و بهتر است ، آرى براى تو بهتر آن است كه و بال أمر خود را بچشى ، و عذابى كه برايت آماده كرده‌اند تو را بگيرد . ولى بعضى « 3 » گفته‌اند : جمله * ( « أَوْلى لَكَ » ) * اسم فعل و مبنى است ، يعنى اعراب نمىپذيرد ، و معنايش اين است كه بدبختيتان پشت سر هم باد .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 400 . ( 2 ) وقتى سوره اى محكم نازل مىشود ، و در آن سخن از قتال مىرود ، كسانى را كه در دل بيمارند مىبينى كه به تو آن چنان نظر مىكنند كه محتضر از شدت مرگ به اطراف نگاه مىكند . * ( « فَأَوْلى لَهُمْ » ) * به همين حال بمانند . سوره محمد ، آيه 20 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 149 .