حركت مىداد ، چون مىترسيد فراموش كند خداوند در اين آيات آن جناب را از اين كار نهى كرد و دستور داد سكوت كند تا وحى تمام شود . بنا به گفته اين مفسر ضمير « به » در « لا تُحَرِّكْ بِه » به قرآن و يا به وحى خوانده نشده و تمام نشده بر مىگردد . ولى اين معنا با سياق آيات آن طور كه بايد سازگارى ندارد ، چون در اين آيات از عجله نهى شده ، و به اتباع قرآن بعد از خواندن خداى تعالى امر شده ، مىفرمايد تو بعد از خواندن خدا بخوان . و نيز با جمله « جمع و قرآن به عهده ماست » نمىسازد ، و شما خواننده عزيز براى بيشتر روشن شدن اين معنا به بيانى كه در آياتى كه در اين معنا گذشت مراجعه نماييد . گفته شده است ] و از بعضى « 1 » از مفسرين نقل شده كه در معناى اين آيات اين احتمال را اختيار كرده‌اند كه منظور خواندن قرآن نيست ، بلكه خواندن نامه اعمال در روز قيامت است ، چون آيات قبل و بعد هم بر اين معنا دلالت دارد ، و در خود آيات مورد بحث هم هيچ دليلى كه دلالت كند بر اينكه منظور قرآن و يا حكمى از احكام دنيا باشد وجود ندارد . و مىخواهد ايشان را سرزنش كند به اينكه عجله هيچ سودى ندارد ، مىفرمايد زبانت را بدانچه از نامه اعمالت مىخوانى و به اعمالت در آن برمىخورى حركت مده ، و خلاصه نامه عملت را بخوان و عجله مكن ، چون خواننده نامه همان كسى است كه بصير به وضع خويش است ، وقتى گناهان خود را مىبيند جزع و عجله مىكند ، و از در توبيخ به او مىگويند عجله مكن و خود را كنترل كن ، تا بدانى چه حجتى عليه تو داريم ، چون ما آن را براى تو جمع كرده‌ايم ، وقتى همه را خواندى آن وقت نسبت به حكم يك يك آنها تسليم شده ، و تبعات آنها را بپذير ، چون به هيچ وجه نمىتوانى آن را انكار كنى ، و بر فرض كه منكر شوى بيان آن به عهده ماست . ليكن اشكال زير آن را باطل مىكند ، و آن اين است كه گفتيم آيات مورد بحث جمله معترضه است ، و جمله معترضه در تماميت معنايش احتياج به اين ندارد كه ما قبل و ما بعدش هم بر آن دلالت كند . علاوه بر اين شباهت آيه « وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُه » « 2 » با اين آيات در سياق ، خود مؤيد شباهت اين آيات است با آن آيه ، و اينها نيز همان معنا را افاده مىكنند . و از بعضى « 3 » ديگر از مفسرين حكايت شده كه گفته است : اين آيات چهارگانه متصل

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 397 . ( 2 ) سوره طه ، آيه 114 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 144 .