و بعضى « 1 » « ما قدم » را عبارت از طاعت خدا ، و « ما أخر » را عبارت از حقوق ضايع شده خدا دانسته‌اند . بعضى « 2 » ديگر « ما قدم » را اموالى دانسته‌اند كه صاحبش در راه خدا انفاق كرده ، و « ما أخر » را عبارت از اموالى دانسته‌اند كه براى ورثه گذاشته . و همه اين وجوه از فهم بدور است . « بَلِ الإِنْسانُ عَلى نَفْسِه بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَه » كلمه « بل » كه در مقام اعراض استعمال مىشود ، در اين آيه از مطلب قبل اعراض كرده كه مىفرمود « يُنَبَّؤُا الإِنْسانُ . . . » و كلمه « بصيرت » به معناى رؤيت قلبى و ادراك باطنى است ، و اطلاق اين بصيرت بر خود انسان يا از باب « زيد عدل است » مىباشد ، و يا تقدير آن « الانسان على نفسه ذو بصيرة » است . بعضى « 3 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از بصيرت حجت است ، هم چنان كه در آيه « ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالأَرْضِ بَصائِرَ » « 4 » به اين معنا آمده ، و انسان هم خودش حجتى است عليه خودش ، در آن روز وقتى بازجويى مىشود ، و از چشم و گوش و دلش سؤال مىشود ، همان چشم و گوش و حتى پوست بدنش و دو دست و دو پايش به سخن آمده ، عليه او شهادت مىدهند ، هم چنان كه درباره مورد سؤال قرار گرفتن گوش و چشم و دل فرموده : « إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْه مَسْؤُلًا » « 5 » و در مورد شهادت دادن گوش و چشم و پوست فرموده : « شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ » « 6 » ، و در باره سخن گفتن دستها و شهادت دادن پاها فرموده : « وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ » « 7 » « وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَه » - كلمه « معاذير » جمع معذرت است ، و معذرت آن است كه موانعى را كه نگذاشته كارى را انجام دهى ذكر كنى . و معناى آيه اين است كه انسان صاحب بصيرت بر نفس خويش است ، و خود را بهتر از هر كس مىشناسد ، و اگر با ذكر عذرها از خود دفاع مىكند ، صرفا براى اين است كه

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 395 . ( 2 و 3 ) تفسير ابى السعود ، ج 9 ، ص 66 . ( 4 ) اين آيات را جز پروردگار آسمانها و زمين براى روشنى دلها نفرستاده . سوره اسراء ، آيه 102 . ( 5 ) همانا گوش و چشم و دلها همه مسئولند . سوره اسراء ، آيه 36 . ( 6 ) گوش و چشم و پوست بدنهايشان بر جرم و گناه آنها گواهى مىدهند . سوره فصلت ، آيه 20 . ( 7 ) و دستهايشان با ما سخن گويد و پاهايشان به آنچه كرده‌اند گواهى دهد . سوره يس ، آيه 65 .