ضمير « ما التناهم » و « من عملهم » هم به همان پدران مؤمن بر مىگردد . پس حاصل كلام اين شد كه : جمله * ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا . . . » ) * جمله اى است استينافى كه خداى تعالى در آن بر مؤمنين منت مىگذارد كه به زودى اولادشان را كه به نوعى از ايمان ، پدران خود را پيروى كرده‌اند به پدران ملحق مىكند ، هر چند كه ايمان فرزندان به درجه ايمان پدران نرسيده باشد . و اين كار را بدان جهت مىكند كه پدران خشنود گشته چشمشان روشن شود ، و در عين حال از پاداش پدران چيزى كم نمىكند ، و از ثواب پدران چيزى به فرزندان نمىدهد ، كه مزاحم حق پدران نباشد ، و خدا خودش بهتر مىداند كه چه جور بدهد . و در معناى آيه مورد بحث ، اقوال ديگرى هست كه هيچ يك خالى از سخافت و سستى نيست . مثل اين قول كه بعضى « 1 » گفته‌اند : جمله * ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا » ) * عطف است بر كلمه « حور عين » ، و معنايش اين است كه : ما مؤمنين را با دو طايفه تزويج مىكنيم يكى با حور العين تا از عروسى با آنان لذت ببرند ، و دوم با * ( « الَّذِينَ آمَنُوا » ) * تا از رفاقت و همنشينى با آنان بهره مند شوند . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : مراد از كلمه « ذريه » تنها اولاد صغار است . و بعضى « 3 » گفته‌اند : ضمير در جمله « ما ألتناهم » و در « من عملهم » به ذريه بر مىگردد ، و معنايش اين است كه : ما با ملحق كردن ذريه به پدران چيزى از عمل ذريه كم نمىكنيم ، بلكه اعمال ذريه را تمام و كامل به او مىدهيم ، چه خير باشد و چه شر ، آن گاه ملحق به پدرش مىكنيم . ] * ( « كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ » ) * - اين جمله به طورى كه از سياق بر مىآيد تعليل است براى جمله « * ( وَما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ ) * » ، و كلمه « رهن » و « رهين » و « مرهون » به طورى كه راغب گفته هر سه به معناى آن چيزى است كه به عنوان وثيقه و گرو به كسى مىدهى و از او چيزى قرض مىكنى . راغب مىگويد : و چون هر جا اين كلمه به چشم بخورد تصورى از معناى حبس و نگهدارى به ذهن مىرسد ، لذا اين كلمه را در حبس هر چيزى نيز استعمال كردند ، هر چند كه ربطى به وثيقه نداشته باشد « 4 » .

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 411 . ( 2 ) تفسير قرطبى ، ج 17 ، ص 97 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 32 . ( 4 ) مفردات راغب ، ماده « رهن » .