* ( « وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ » ) * ضمير در « عليها » به « نار » برمىگردد . گو اينكه قبلا نام آن برده نشده بود ولى مقام بر آن دلالت داشت . و كلمه « طرف خفى » به معناى نگاه ضعيف است ، و اگر نگاهى ضعيف به آتش دوزخ و مكاره هولانگيز قيامت مىكنند ، براى اين است كه نه مىتوانند آن را ناديده گرفته ، و خود را به غفلت بزنند ، و نه برايشان امكان دارد كه درست و حسابى به آن نگاه كنند و چشم را از آن پر سازند ، در مثل بمانند كسى هستند كه قاتلش با شمشير بالاى سرش ايستاده ، چنين كسى نگاهى ضعيف به شمشير او مىكند . بقيه الفاظ آيه روشن است . * ( « وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * - يعنى خاسرانى كه تمامى خسرانها و حقيقت آن در ايشان جمع است ، كسانى هستند كه در قيامت نفس خود و اهل خود را خاسر كردند ، يعنى خود را از نجات محروم نموده و از اهل خود نيز بهره مند نمىشوند . بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : منظور از اهل خاسران ، همسران حورى و خدمتگزاران بهشتى است ، كه اگر ايمان آورده بودند از آنها بهره مند مىشدند . و اين حرف بدى نيست ، براى اينكه از آيات وراثت بهشت برمىآيد كه هر انسانى از بهشت و نعمتهاى آن سهمى دارد . كفار سهم خود را در دنيا از دست داده‌اند ، در نتيجه مىتوان گفت معناى « خسران خود و اهل خود » اين است كه خود را دوزخى نموده ، و از حوريان و خدمتگزاران بهشتى خود را محروم ساخته‌اند . اين سخن را در آيه شريفه به مؤمنين نسبت داده ، و مؤمنين در قيامت اين سخن را مىگويند هر چند در آيه شريفه از آن با فعل ماضى تعبير كرده و ليكن اين تعبير براى افاده حتمى بودن قيامت است ، پس اينكه بعضى پنداشته‌اند كه اين سخنى است كه مؤمنين در دنيا مىگويند ، پندار صحيحى نيست ، براى اينكه در مثل مقامى كه آيات مورد بحث در آن است ، معنا ندارد خداى تعالى آن را به مؤمنين موجود در دنيا نسبت دهد . نكته ديگر اينكه گويندگان اين سخن در قيامت همه مؤمنين - حتى افراد ضعيف الايمان - نيستند ، بلكه مؤمنينى هستند كه ايمان كامل دارند ، همانهايى كه در قيامت اجازه دارند سخن بگويند ، و هر چه هم مىگويند حق محض است ، مانند اصحاب اعراف و شهداء ، يعنى گواهان اعمال ، كه قرآن در باره شان فرموده : « يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » « 2 »

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 35 . ( 2 ) روزى كه مىآيد هيچ كس سخن نگويد مگر به اذن او . سوره هود ، آيه 105 .