كه با فرستادن باران نباتات را بروياند و ميوه ها را به بار بنشاند . در اين آيه از داستان روزى رساندن ، به مساله توحيد و آيات و ادله آن منتقل شده ، چون مختصر مناسبتى در بين بوده ، و در آخر آيه دو اسم از اسماى حسناى خداى تعالى را آورده ، و او را در برابر فعل جميلش به « ولى » و « حميد » ستوده ، و در آيه بعد هم تا چند آيه همين مساله توحيد را دنبال كرده است . * ( « وَمِنْ آياتِه خَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ . . . » ) * كلمه « بث » به معناى منتشر كردن است ، مىگويند : « بث الريح التراب - باد خاك را متفرق كرد » ، و كلمه « دابة » به معناى هر جنبده اى است كه روى زمين حركت كند . پس اين كلمه شامل تمامى حيوانات يعنى جانداران مىشود . و معناى آيه روشن است . و از ظاهر آن برمىآيد كه در آسمانها نيز جنبندگانى هست ، و اينكه بعضى « 1 » جنبندگان آسمان را به ملائكه تفسير كرده‌اند ، صحيح نيست ، زيرا اولا آيه شريفه مطلق است ، و نمىشود بدون دليل آن را مقيد به يك نوع جاندار كرد ، و ثانيا اصولا اطلاق كلمه « دابة » بر فرشتگان معهود نيست . * ( « وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ » ) * - اين جمله اشاره است به حشر جنبندگانى كه در زمين منتشر كرده . و اگر فرمود : « على جمعهم » و نفرمود : « على حشرهم » بدين جهت است كه خواست اين جمع در مقابل آن بث و پراكنده كردن قرار گيرد . و در اينكه ضمير اولى العقل را به كار برد و فرمود « على جمعهم » ، و نفرمود « جمعها » هيچ دلالتى نيست بر اينكه جانداران آسمان همه مانند انسان داراى عقلند ، چون همين مقدار كافى است كه براى خود شعورى داشته باشند ، و به حكم آيه « وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْه إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ » « 2 » همه جانداران داراى شعورى مخصوص به خود هستند . كلمه « قدير » يكى از اسماء حسناى خداى تعالى است كه مركز همه قدرتها است . راغب مىگويد كلمه « قدرت » هر گاه وصف انسان قرار گيرد نام هيئتى براى انسان است كه با آن مىتواند كارى را كه مىخواهد انجام دهد . و چون خداى تعالى با آن وصف شود ،

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 39 . ( 2 ) هيچ جنبنده اى در زمين ، و پرنده اى كه با دو بال خود پرواز مىكند ، نيست ، مگر اينكه آنها نيز مانند شما امتهايى هستند ، ما در اين كتاب از هيچ چيز فروگذار نكرديم ، و سپس همه آنها به سوى پروردگارشان محشور مىشوند . سوره انعام ، آيه 38 .