خَبِيرٌ بَصِيرٌ » ) * كلمه « قدر » در مقابل كلمه « بسط » است . اولى به معناى تنگ گرفتن رزق و دومى به معناى وسعت دادن به آن است ، در جمله سابق هم كه مىفرمود : « يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ » به همين معنا است . و كلمه « قدر » - به فتح قاف و دال ، و هم به سكون دال - به معناى كميت و حجم هر چيز است ، و در جمله مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ » ) * به اين معنا است . مىفرمايد خداى تعالى هر چه را بخواهد با كميت و حجم نازل مىكند . و به معناى كميت و حجم معين هم مىآيد ، مانند آيه « فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ » « 1 » . كلمه « بغى » به معناى ظلم است . و كلمه « بعباده » از باب به كار بردن ظاهر در جاى ضمير است ، چون مىتوانست بفرمايد « انه بهم خبير بصير » به خاطر اينكه در اول آيه كلمه « عباده » ذكر شده بود . و نكته اى كه دوباره آن را ذكر كرد و به ضمير آن اكتفاء نفرمود ، اين است كه خواست به بيان خبير و بصير بودنش به حال بندگان اشاره كند ، و بفرمايد بدين جهت خبير و بصير به آنان است كه مخلوق او و هيئتشان قائم به او است ، و ديگر معقول نيست كه محجوب از او بوده و برايش مجهول و ناشناخته باشند ، و همچنين كلمه « لعباده » خالى از اين اشاره نيست كه چرا خداى تعالى رزق بندگان خود را مىدهد ، چون بندگان اويند ، و رزق بندگان به عهده مولايشان است . و معناى آيه شريفه اين است كه : اگر خداى تعالى رزق همه بندگان خود را وسعت بدهد و همه سير شوند ، شروع مىكنند به ظلم كردن در زمين ، چون طبيعت مال اين است كه وقتى زياد شد طغيان و استكبار مىآورد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « إِنَّ الإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآه اسْتَغْنى » « 2 » . و به همين جهت خداى تعالى رزق را به اندازه نازل مىكند ، و به هر كس به مقدارى معين روزى مىدهد ، چون او به حال بندگان خود خبير و بصير است ، مىداند كه هر يك از بندگانش استحقاق چه مقدار از رزق دارد ، و چه مقدار از غنى و فقر مفيد به حال او است ، همان را به او مىدهد . پس جمله * ( « وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ » ) * بيان سنت الهى در روزى دادن بر طبق حال مردم است ، مىفرمايد : صلاح حال مردم در اندازه ارزاقشان دخالت دارد ، و اين با طغيانى كه

--> ( 1 ) ما به هر چيز اندازه معين داديم ، پس در اندازه دهى هم بهترين اندازه دهندگانيم . سوره مرسلات ، آيه 23 . ( 2 ) انسان وقتى بىنياز شود طغيان مىكند . سوره علق ، آيه 7 .