كه غير از شما ديگر هيچ بشرى نيافريده . به خدا سوگند هزار هزار عالم ، و هزار هزار آدم آفريده كه تو فعلا در آخرين آن عوالم هستى ، و در دودمان آخرين آن آدمها قرار دارى « 1 » . مؤلف : و در كتاب خصال ، قسمت اول اين حديث را به سند خود از محمد بن مسلم از آن جناب نقل كرده « 2 » . و چه بسا مراد از اينكه فرمود « تاويل اين آيه چنين است » اين باشد كه اين مطلب نيز بر آيه منطبق است ، نه اينكه آيه تنها مىخواهد اين را بگويد . و از جوامع الجامع از رسول خدا ( ص ) روايت كرده كه فرمود : نويسنده حسنات در طرف راست آدمى ، و نويسنده سيئات در طرف چپ آدمى قرار دارند و دست راستى بر دست چپى فرماندهى دارد ، و دست چپى به فرمان او كار مىكند . بنا بر اين ، اگر انسان عمل نيكى انجام دهد ، دست راستى ده برابرش را مىنويسد ، و اگر عمل زشتى مرتكب شود به دست چپى مىگويد : هفت ساعت مهلتش بده ، شايد تسبيحى گويد و استغفارى كند ، ( اگر نكرد آن وقت گناهش را بنويس ) « 3 » . و در معناى اين حديث روايات ديگرى هست ، و به جاى هفت ساعت ، شش ساعت هم روايت شده . مؤلف : و در نهج البلاغه در معناى آيه * ( « وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ » ) * فرموده : سائقى كه او را به سوى محشر مىبرد ، و شاهدى كه عليه او به آنچه كرده است شهادت مىدهد « 4 » . و در مجمع البيان است كه ابو القاسم حسكانى به سند خود از اعمش روايت كرده كه گفت : ابو المتوكل تاجر « 5 » ، از ابى سعيد خدرى روايت كرده كه گفت : رسول خدا ( ص ) فرمود : چون روز قيامت شود ، خداى تعالى به من و به على فرمان مىدهد : هر كس شما را به خشم آورده در آتش افكنيد ، و هر كس ( خوشنودتان كرده ) دوستتان داشته داخل بهشت سازيد ، اين است معنا ( و يا تاويل ) آيه * ( « أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ » ) * « 6 » . مؤلف : اين حديث را شيخ الطائفه شيخ طوسى ( عليه الرحمة ) نيز در امالى خود به

--> ( 1 ) نور الثقلين ، ج 5 ، ص 108 به نقل از توحيد صدوق . ( 2 ) خصال ، ج 2 ، باب السبعة ، ح 45 . ( 3 ) نور الثقلين ، ج 5 ، ص 111 به نقل از جوامع الجامع . ( 4 ) نهج البلاغه ، خطبه 85 . ( 5 ) در مجمع البيان « ابو المتوكل الناجى » مىباشد . ( 6 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 147 .