در آن بندگان خود را به عبادت خود واداشته ، كار باطلى است ، و چون چنين است ممكن است بگوييم : آيه * ( « اللَّه الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزانَ » ) * در مقام تعليل است ، و حجتى است كه حجت كفار را ابطال مىسازد - در آن دقت فرماييد . بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : ضمير در « له » به رسول خدا ( ص ) برمىگردد و منظور از استجابت كنندگان ، اهل كتاب است و منظور از استجابت آنان اين است كه اعتراف دارند كه اوصاف رسول خدا و خصوصياتش در كتب آسمانى آنان آمده . و مقصود از جمله مورد بحث اين است كه : محاجه اهل كتاب در باره خدا بعد از آن اعترافهايى كه كرده‌اند محاجه اى است كه در نزد پروردگارشان باطل است . بعضى ديگر « 2 » گفته‌اند : ضمير در « له » به رسول خدا ( ص ) بر مىگردد ، و منظور از استجابت كننده ، خود خداى تعالى است كه نفرين آن حضرت عليه بزرگان قريش را مستجاب كرد و در جنگ بدر همه را بكشت . و نيز نفرين آن حضرت عليه اهل مكه را مستجاب كرد ، و به خشكسالى و قحطى مبتلايشان نمود . و دعاى آن جناب براى مستضعفين را مستجاب نمود و ايشان را از چنگال قريش نجات داد . و همچنين ساير معجزات آن حضرت كه همه جنبه استجابت داشت . ولى اين دو معنى از سياق آيه به دور است . بحث روايتى در روح المعانى در ذيل آيه * ( « وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّه . . . » ) * از ابن عباس و مجاهد نقل كرده كه گفته‌اند : اين آيه در باره طائفه اى از بنى اسرائيل نازل شد كه در صدد برآمدند مردم را از اسلام برگردانند و گمراه كنند ، و بدين منظور مىگفتند : كتاب ما قبل از كتاب شما نازل شده ، و پيغمبر ما قبل از پيغمبر شما بود ، پس دين ما از دين شما بهتر است . و در روايتى ديگر به جاى كلمه « دين ما » آمده كه : « پس ما از شما به خدا نزديكتر و سزاوارتريم » « 3 » . و در الدر المنثور است كه ابن منذر از عكرمه روايت كرده كه گفت : وقتى آيه شريفه « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّه وَالْفَتْحُ » نازل شد ، مشركين مكه به مؤمنينى كه با ايشان تماس داشتند

--> ( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 26 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 25 .