* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ . . . » ) * مراد از ظنى كه در اين آيه مسلمين مامور به اجتناب از آن شده‌اند ، ظن سوء است ، و گر نه ظن خير كه بسيار خوب است ، و به آن سفارش هم شده ، هم چنان كه از آيه « لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوه ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً » « 1 » هم استفاده مىشود . و مراد از « اجتناب از ظن » اجتناب از خود ظن نيست ، چون ظن ، خود نوعى ادراك نفسانى است ، و در دل باز است ، ناگهان ظنى در آن وارد مىشود و آدمى نمىتواند براى نفس و دل خود درى بسازد ، تا از ورود ظن بد جلوگيرى كند ، پس نهى كردن از خود ظن صحيح نيست . بله ، مگر آنكه از پاره اى مقدمات اختيارى آن نهى كند . پس منظور آيه مورد بحث نهى از پذيرفتن ظن بد است ، مىخواهد بفرمايد : اگر در باره كسى ظن بدى به دلت وارد شد آن را نپذير و به آن ترتيب اثر مده . و بنا بر اين ، پس اينكه فرمود بعضى از ظنها گناه است ، باز خود ظن را نمىگويد ، ( چون ظن به تنهايى چه خوبش و چه بدش گناه نيست ، براى اينكه گفتيم اختيارى نيست ) ، بلكه ترتيب اثر دادن به آن است كه در بعضى موارد گناه است ، ( مثل اينكه نزد تو از كسى بدگويى كنند ، و تو دچار سوء ظن به او شوى و اين سوء ظن را بپذيرى ، و در مقام ترتيب اثر دادن بر آمده او را توهين كنى ، و يا همان نسبت را كه شنيده اى به او بدهى و يا اثر عملى ديگرى بر مظنه ات بار كنى كه همه اينها آثارى است بد و گناه و حرام ) . و مراد از اينكه فرمود * ( « كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ » ) * با در نظر گرفتن اينكه كلمه « كثيرا » را نكره آورده ، تا دلالت كند بر اينكه ظن گناه فى نفسه زياد است ، نه با مقايسه با ساير مصاديق ظن كه همان بعض ظنى است كه فرموده گناه است - پس ظن گناه فى نفسه زياد است ، هر چند كه بعضى ، از مطلق ظن است ، و نسبت به مطلق ظن اندك است . ممكن هم هست كه مراد اعم از خصوص ظن گناه باشد ، مثلا خواسته باشد بفرمايد از بسيارى از مظنه ها اجتناب كنيد ، چه آنهايى كه مىدانيد گناه است ، و چه آنهايى كه نمىدانيد تا در نتيجه يقين كنيد كه از ظن گناه اجتناب كرده‌ايد ، كه در اين صورت امر به اجتناب از بسيارى از ظنها ، امرى احتياطى خواهد بود ، ( مثل اينكه بگوييم از مالهايى كه نمىدانى حلال است اجتناب كن ، چه از آنهايى كه مىدانى حرام است ، و چه از آنها كه

--> ( 1 ) چرا مؤمنين و مؤمنات وقتى تهمتها را مىشنوند به يكديگر حسن ظن نمىورزند . سوره نور ، آيه 12 .