بود ، و اگر نرسد حد اقل حرام بود پس به طور قطع بلند حرف زدن حرام بوده ، ديگر چه معنا دارد عدم شعور و عدم تشخيص را در اينجا بياورند ، با اينكه شعور بطور مطلق ثابت است - اين بود خلاصه گفتار صاحب مجمع البيان . اشكال اين قول اين است كه تكليف مذكور در آيه * ( « لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلا تَجْهَرُوا لَه بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ » ) * را نهى مقدمى از باب احتياط گرفته است در حالى كه بدون هيچ ترديدى تكليف در آن تكليفى نفسى است . و اينكه گفته : مردم در بيشتر مواقع توجهى به هر يك از دو عمل ندارند صحيح نيست ، بلكه تشخيص اين دو گونه بلند حرف زدن چيزيست كه عقل هر عاقلى از عهده آن برمىآيد ، و عقل هر عاقلى قبل از نهى شرعى هم آن را تشخيص مىدهد كه عمل زشتى است ، و تشخيص زشتى آن مانند تشخيص زشتى افتراء و افك و دروغ است . و كسانى كه در صدر اسلام اين عمل را مرتكب مىشدند مؤمنين بودند ، به شهادت اينكه در اول آيه فرموده : * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » ) * . و مؤمنين با اين تشخيص كه اين عمل ، عمل زشتى است مرتكب مىشدند ، از باب اينكه در خيلى از گناهان مسامحه مىكردند ، و خيال مىكردند خيلى مهم نيست ، ولى نمىدانستند كه اين عمل باعث حبط و بطلان عبادات و اعمال صالحشان مىشود ، و اگر مىدانستند هرگز راضى به بطلان آن نمىشدند . لذا خداى تعالى متوجهشان كرده كه اين عمل چنين خطرى دارد ، و شما نمىدانيد و فرموده : * ( « أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ » ) * شما نمىدانيد كه اين عمل شما اثرى هولناك و خطرى عظيم دارد ، و آن اين است كه اعمالتان را حبط مىكند ، پس زنهار ، متوجه باشيد و هيچ يك از اين دو قسم حرف زدن را مرتكب نشويد كه اعمالتان باطل مىشود و خود متوجه نيستيد . پس جمله * ( « وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ » ) * ناظر است به حالى كه مؤمنين قبل از نهى داشتند ، و آن اين است كه مىدانستند عملشان زشت است ، ولى نمىدانستند اين عمل زشتشان چقدر زشت است ، و زشتيش به اين حد از عظمت است ، و اما بعد از صدور بيان الهى فهميدند كه خطر احباط در اين اعمالشان هست . پس آيه شريفه از يك نقطه نظر شبيه آيه شريفه : « وَتَحْسَبُونَه هَيِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّه عَظِيمٌ » « 1 » است كه راجع به مساله افك است مىفرمايد : شما خيال مىكنيد افك عمل

--> ( 1 ) سوره نور ، آيه 15 .