سفر برنمىگردند و ديگر ديار و زن و فرزند خود را نخواهند ديد . خداى سبحان در اين آيات به رسول گرامىاش خبر داد كه اينان به زودى تو را مىبينند ، و از نيامدنشان اعتذار مىجويند كه سرگرم كارهاى شخصى و رسيدگى به اهل و به مالها بوديم ، و از تو مىخواهند برايشان طلب مغفرت كنى ، ولى خدا آنان را در آنچه مىگويند تكذيب مىكند ، و تذكر مىدهد كه سبب نيامدنشان ، چيزى است غير از آنچه كه اظهار مىكنند ، و آن سوء ظنشان است و خبر مىدهد كه به زودى درخواست مىكنند تا دوباره به تو بپيوندند و تو نبايد بپذيرى ، چيزى كه هست به زودى دعوتشان خواهى كرد به جنگ قومى ديگر ، اگر اطاعت كردند كه اجرى جزيل دارند و گر نه عذابى دردناك در انتظارشان هست . * ( « سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الأَعْرابِ شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا . . . » ) * در مجمع البيان گفته : « مخلف » به كسى گفته مىشود كه در جاى كسانى كه از شهر خارج مىشوند باقى گذاشته شود ، و اين كلمه مشتق از ماده « خلف » است ، و ضد آن « مقدم » مىباشد « 1 » . و كلمه « الاعراب » - به طورى كه گفته‌اند - به معناى جماعتى از عربهاى باديه نشين است و بر عربهاى شهرنشين اطلاق نمىگردد . و اين كلمه اسم جمع است كه از لفظ خودش مفرد ندارد . * ( « سَيَقُولُ لَكَ الْمُخَلَّفُونَ مِنَ الأَعْرابِ » ) * - اين آيه از آينده نزديكى خبر مىدهد كه متخلفين از داستان حديبيه به رسول خدا ( ص ) چنين و چنان خواهند گفت . و از عبارت آيه برمىآيد كه اين آيات در مراجعت از حديبيه به مدينه و قبل از ورود به آن نازل شده . * ( « شَغَلَتْنا أَمْوالُنا وَأَهْلُونا فَاسْتَغْفِرْ لَنا » ) * - يعنى عاملى كه ما را مشغول كرد از حركت با اصحاب ، و بازداشت از اينكه در خدمتت باشيم ، اموال و زن و فرزندمان بود كه كسى را نداشتيم براى سرپرستى آنان بگذاريم ، و بيم آن داشتيم كه در نبود ما دچار حادثه اى شوند ، لذا مانديم ، و تو از خدا براى ما طلب مغفرت كن كه خدا ما را بيامرزد ، و به جرم تخلف مؤاخذه نفرمايد . و از اينكه طلب استغفار كردند ، پيداست كه تخلف از جهاد را گناه مىدانسته‌اند ، و نمىخواسته‌اند مساله زن و فرزند و مال و منال را عذر موجهى دانسته ، بگويند به خاطر اين

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 113 .