است ، چيزى كه هست مخصوص طايفه معينى و زمان معينى بوده ، و بايد آن طايفه و اهل آن زمان هم ايمان به آن حكم داشته باشند ، و هم به آن عمل كرده باشند ، و اما بر ديگران واجب است تنها به آن ايمان داشته باشند ، و بس ، و ديگر واجب نيست كه به آن عمل هم بكنند ، و معناى اقامه اين احكام همين است كه قبولش داشته باشند « 1 » . پس با اين بيان روشن گرديد كه امر به اقامه دين و تفرقه نكردن در آن ، در جمله * ( « أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيه » ) * به اطلاقش باقى است ، و شامل همه مردم در همه زمانها مىباشد . و نيز روشن گرديد اينكه جمعى از مفسرين آيه را مخصوص احكام مشترك بين همه شرايع دانسته‌اند ، ( و گفته‌اند شامل احكام مختص بهر شريعت نمىشود ، چون اين گونه احكام به اختلاف امتها مختلف مىشود ، و هر امتى بر حسب احوال و مصالح خودش احكامى داشته ، و معنا ندارد كه امتهاى بعدى هم آن احكام را اقامه كنند ) صحيح نيست . چون گفتيم جمله * ( « أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيه » ) * مطلق است ، و جهت ندارد ما اطلاق آن را تقييد كنيم ، و اگر اينطور بود كه آنان گفته‌اند بايد امر به اقامه دين مخصوص باشد به اصول سه گانه دين ، يعنى توحيد ، نبوت و معاد ، و بقيه احكام را اصلا شامل نشود ، چون حتى يك حكم فرعى هم سراغ نداريم كه با همه خصوصياتش در تمامى شرايع وجود داشته باشد ، و اين معنا با سياق آيه * ( « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِه . . . » ) * سازگار نيست ، و همچنين با آيه « وَإِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً » « 2 » و آيه شريفه « إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 3 » . * ( « كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْه » ) * - مراد از جمله « * ( ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْه ) * - آنچه ايشان را

--> ( 1 ) مثلا حرمت شكار ماهى در روز شنبه در زمان حضرت موسى ( ع ) مخصوص بنى اسرائيل ، و مردم آن روز بوده ، و حالا كه مىگوييم نسخ شده ، معنايش اين نيست كه آن احكام ابدى بوده ولى ناسخ آن را باطل كرده ، بلكه معناى نسخش اين است كه عمر اين حكم تا آن روز بوده ، و ما نيز به اين حكم در ظرف خودش ايمان داريم ، ولى عمل به آن مخصوص در همان ظرف خودش مىباشد . مترجم . ( 2 ) و اين امت شما امتى واحد است و من پروردگار شمايم . پس از من بترسيد ، ولى امر خود را در بين خود تكه تكه كردند . سوره مؤمنون ، آيه 53 . ( 3 ) به درستى كه دين نزد خدا تنها اسلام است ، ولى اهل كتاب در آن اختلاف كردند با اينكه علم به آن داشتند ، ولى به خاطر دشمنى با يكديگر اين اختلاف را در دين واحد خدا راه دادند . سوره آل عمران ، آيه 19 .