مراسم عبوديت خود و الوهيت خدا بر مىآيد ، چنين كسى مؤمن است ، اما اگر علم مزبور را دارد ، ولى التزام به آن را ندارد ، و علمى كه علمش را بروز دهد و از عبوديتش خبر دهد ندارد چنين كسى عالم هست و مؤمن نيست . و از اينجا بطلان گفتار بعضى « 1 » كه ايمان را صرف علم دانسته‌اند ، روشن مىشود به همان دليلى كه گذشت . و نيز بطلان گفتار بعضى « 2 » كه گفته‌اند : ايمان همان عمل است ، چون عمل با نفاق هم جمع مىشود ، و ما مىبينيم منافقين كه حق برايشان ظهورى علمى يافته ، عمل هم مىكنند ، اما در عين حال ايمان ندارند . و چون ايمان عبارت شد از علم به چيزى به التزام به مقتضاى آن ، به طورى كه آثار آن علم در عمل هويدا شود ، و نيز از آنجايى كه علم و التزام هر دو از امورى است كه شدت و ضعف و زيادت و نقصان مىپذيرد ، ايمان هم كه از آن دو تاليف شده قابل زيادت و نقصان و شدت و ضعف است ، پس اختلاف مراتب و تفاوت درجات آن از ضرورياتى است كه به هيچ وجه نبايد در آن ترديد كرد . اين آن حقيقتى است كه اكثر علماء آن را پذيرفته‌اند ، و حق هم همين است ، دليل نقلى هم همان را مىگويد ، مانند آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ » ) * و آياتى ديگر . و نيز احاديثى كه از ائمه اهل بيت ( ع ) وارد شده ، و از مراتب ايمان خبر مىدهد « 3 » . ولى در مقابل اين اكثريت عده اى هستند - مانند ابو حنيفه و امام الحرمين و غير آن دو - كه معتقدند ايمان شدت و ضعف نمىپذيرد و استدلال كرده‌اند به اينكه ايمان نام آن تصديقى است كه به حد جزم و قطع رسيده باشد و جزم و قطع كم و زياد بردار نيست ، و صاحب چنين تصديقى اگر اطاعت كند ، و يا گناهان را ضميمه تصديقش سازد ، تصديقش تغيير نمىكند « 4 » . آن گاه آياتى كه خلاف گفته آنان را مىرساند تاويل كرده گفته‌اند : منظور از زيادى و كمى ايمان زيادى و كمى عددى است ، چون ايمان در هر لحظه تجديد مىشود ، و در مثل پيامبر ايمانهايش پشت سر هم است ، و آن جناب حتى يك لحظه هم از برخورد با ايمانى نو فارغ نيست ، به خلاف ديگران كه ممكن است بين دو ايمانشان فترتهاى كم و زيادى فاصله شود .

--> ( 1 و 2 ) تفسير روح المعانى ، ج 26 ، ص 92 و 93 . ( 3 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 42 . ( 4 ) و شايد اين نظريه را بدين جهت اظهار كرده‌اند كه اعمال خلاف سلاطين و خلفاء را توجيه نموده آنان را هم چنان مؤمن معرفى كنند . ( مترجم ) .