معارف آن و برگشتن به شرك و ترك كردن دين است . و معناى آيه اين است كه : آيا از شما توقع مىرفت كه از كتاب خدا و عمل به آنچه در آن است كه يكى از آنها جهاد در راه خدا است اعراض نموده و در نتيجه دست به فساد در زمين بزنيد و با قتل و غارت و هتك عرض و به علت تكالب بر سر جيفه دنيا قطع رحم كنيد ؟ مىخواهد بفرمايد : در صورتى كه اعراض كنيد توقع همه اين انحرافها از شما مىرود . با اين بيان روشن گرديد كه آيه شريفه مىخواهد جمله * ( « لَكانَ خَيْراً لَهُمْ » ) * را كه در آيه قبل بود تعليل كند و به همين جهت در اول آن حرف « فاء » را آورد . بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : مراد از « تولى » تصدى حكم و ولايت است و معنايش اين است كه آيا از شما انتظار مىرفت كه اگر به مقام ولايت رسيديد در زمين فساد كنيد و با ريختن خونهاى حرام و گرفتن رشوه ، و جور در حكم قطع رحم نماييد . ولى اين معنا از سياق آيه بعيد است . * ( « أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّه فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ » ) * اشاره « اولئك - اينان » به مفسدين در زمين و قطع كنندگان رحم است . ايشان را چنين توصيف كرده كه خدا لعنتشان كرده و كرشان ساخته ديگر سخن حق را نمىشنوند و چشمشان را كور كرده ديگر حق را نمىبينند ، چون در واقع ديده آدمى كور نمىشود ، بلكه دلهايى كه در سينه ها است كور مىگردد . * ( « أفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها » ) * استفهام در اين جمله توبيخى است . و ضمير جمع در « يتدبرون » به همان نامبردگان در آيه قبل برمىگردد . و اگر كلمه « قلوب » را نكره آورد براى اين است كه - به قول بعضى « 2 » - دلالت كند بر اينكه مراد ، قلوب آنان و امثال ايشان است . در مجمع البيان گفته : اين آيه دلالت دارد بر بطلان اين سخن كه بعضى گفته‌اند : جائز نيست كسى ظاهر قرآن را تفسير كند ، مگر به وسيله خبرى كه از ائمه رسيده باشد و يا انسان خودش از امام چيزى شنيده باشد « 3 » . * ( « إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ » ) * كلمه « ارتداد على الادبار » به معناى برگشتن به عقب بعد از رو آوردن است ، و اين

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 104 . ( 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 104 .