* ( « حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ » ) * - ضمير در « خرجوا » به كلمه « من - كسى كه » بر مىگردد و اگر آن را جمع آورده ، به اعتبار معناى آن است ، هم چنان كه اگر « يستمع » را مفرد آورده به اعتبار لفظ آن است . و استفهام در جمله * ( « ما ذا قالَ آنِفاً » ) * به قول بعضى « 1 » براى به دست آوردن حقيقت مطلب است ، چون آنها غرق در كبر و غرور و پيروى هواهاى خود بودند و اين هواها نمىگذاشت سخن حق را بفهمند ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً » « 2 » . بعضى « 3 » هم گفته‌اند : استفهام به منظور استهزاء است . بعضى « 4 » گفته‌اند : براى تحقير است ، تو گويى سخن حق در نظرشان پر از اباطيل بوده و اصلا معناى درستى نداشته . و براى هر يك از اين سه قول وجهى است . * ( « أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّه عَلى قُلُوبِهِمْ » ) * - اين جمله در مقام معرفى كفار است ، و جمله * ( « وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ » ) * تعريفى ديگر و به منزله عطف تفسير است براى تعريف اول و از آن بر مىآيد كه در حقيقت معناى پيروى هواها ، إمارت و فرماندهى طبع بر قلب و عقل است ، پس قلبى كه محكوم طبع نبوده و بر طهارت فطرى و اصلى خود باقى مانده باشد ، در فهم معارف دينى و حقائق الهى درنگى ندارد . * ( « وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ » ) * مقابله اى كه بين اين آيه و آيه قبلى به چشم مىخورد ، اين نكته را مىفهماند كه مراد از « اهتداء » معنايى است مقابل ضلالتى كه طبع در قلب ايجاد مىكند . پس اهتداء عبارتست از تسليم شدن و پيروى كردن هر حقى كه فطرت سالم به سوى آن هدايت مىكند ، و زيادى هدايت در جمله « و هدايتشان را زياد كرد » عبارت است از اينكه خداى سبحان درجه ايمان او را بالا ببرد . در سابق هم گفتيم كه ايمان و هدايت مراتب مختلفى دارد و مراد از « تقوى » معنايى است مقابل پيروى هواها ، كه به صورت پرهيز از محارم الهى و اجتناب از ارتكاب گناهان جلوه مىكند . با اين بيان روشن شد كه زياد شدن هدايت مربوط به تكميل در ناحيه علم است ، و دادن تقوى مربوط به ناحيه عمل است . و نيز با مقابله مذكور روشن مىشود كه اثر طبع بر دلها نتيجه نداشتن كمال علم و پيروى هواى نفس ، و نتيجه فقدان عمل صالح و محروميت از آن است . و اين با بيان گذشته ما كه گفتيم جمله * ( « وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ » ) * به منزله عطف تفسيرى

--> ( 1 ) تفسير روح المعانى ، ج 26 ، ص 50 . ( 2 ) چه مىشود اين قوم را كه به هيچ وجه آمادگى ندارند چيزى را بفهمند . سوره نساء ، آيه 78 . ( 3 و 4 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 102 .