و معناى آيه چنين است : آيا هنوز نفهميده‌اند كه آن خدايى كه آسمانها و زمين را خلق كرد و از خلقت آنها عاجز نشد - و يا خسته نگشت - قادر است كه مردگان را زنده كند ؟ - چون خداى تعالى مبدء هستى و حيات هر چيز است . بله او قادر است ، براى اينكه او بر هر چيز قدير است . و ما اين برهان را در سابق در چند مورد توضيح داده‌ايم . * ( « وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ ألَيْسَ هذا بِالْحَقِّ . . . » ) * اين آيه ، حجت مذكور در آيه قبلى را تاييد مىكند ، و خبر مىدهد از آن سرنوشتى كه به زودى منكرين معاد در روز قيامت بدان گرفتار مىشوند . و معناى آيه روشن است . * ( « فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ . . . » ) * اين آيه تفريع و نتيجه گيرى از حقانيت معاد است كه هم حجت عقلى بر آن دلالت دارد ، و هم خداى سبحان از آن خبر داده ، و شك و ترديد را از آن نفى كرده است . و معنايش اين است كه : تو در برابر انكار اين كفار صبر كن ، و از اينكه به معاد ايمان نمىآورند حوصله به خرج ده ، همانطور كه رسولان اولوا العزم چنين كردند و در طلب عذاب براى آنان عجله مكن كه به زودى آن روز را با عذابهايى كه دارد ديدار خواهند كرد ، چون روز قيامت خيلى دور نيست ، هر چند كه اينان آن را دور مىپندارند . * ( « كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ » ) * - اين آيه نزديكى قيامت را به ايشان و به زندگى دنيايشان بيان مىكند چون وقتى آن روز را مشاهده مىكنند و وعده هايى را كه خدا از آن روز داده مىبينند ، و آن عذابهايى كه برايشان آماده شده مشاهده مىكنند ، حالشان حال كسى است كه گويا بيش از ساعتى از يك روز در زمين درنگ نكرده‌اند . * ( « بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ » ) * - يعنى اين قرآن با بيانهايى كه دارد تبليغى است از جانب خدا از طريق نبوت ، و با اين حال آيا تصور دارد كه با اين هلاكتى كه او خبر داده ، غير از فاسقان كه از زى بندگى خارجند كسى ديگر هلاك شود . در اين آيه خداى سبحان پيامبر گرامىاش را دستور مىدهد كه صبر كند ، هم چنان كه پيامبران اولوا العزم صبر كردند ، و اين خود اشاره به اين معنا است كه او نيز از اولوا العزم است ، پس بايد مانند آنان صبر كند . و معناى عزم در اينجا يا صبر است ، هم چنان كه بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند و به آيه « وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الأُمُورِ » « 2 » استشهاد كرده‌اند . و يا

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 34 . ( 2 ) سوره شورى ، آيه 43 .