« و وصينا ايصاء ذا احسان » است . بعضى « 1 » ديگر گفته‌اند : كلمه مزبور مفعول له است ، و تقدير كلام « و وصينا الانسان بوالديه لاحساننا اليهما » است . و نيز وجوهى ديگر از اين قبيل . و به هر حال « بر به والدين و احسان به ايشان » از احكام عمومى خداست كه همانطور كه در تفسير آيه « قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِه شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً » « 2 » گذشت ، در همه شرايع تشريع شده ، و به همين جهت فرمود : * ( « وَوَصَّيْنَا الإِنْسانَ » ) * و سفارش را عموميت داد به هر انسانى ، نه تنها مسلمانان . آن گاه دنبال اين سفارش اشاره كرد به ناراحتىهايى كه مادر انسان در دوران حاملگى ، وضع حمل و شير دادن تحمل مىكند تا اشاره كرده باشد به ملاك حكم ، و عواطف و غريزه رحمت و رأفت انسان را برانگيزد ، لذا فرمود : * ( « حَمَلَتْه أُمُّه كُرْهاً وَوَضَعَتْه كُرْهاً وَحَمْلُه وَفِصالُه ثَلاثُونَ شَهْراً » ) * و اما اينكه فرمود : * ( « وَحَمْلُه وَفِصالُه ثَلاثُونَ شَهْراً » ) * بدين حساب است كه به حكم آيه « وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ » « 3 » و آيه « وَفِصالُه فِي عامَيْنِ » « 4 » دوران شير دادن به فرزند دو سال است ، و كمترين مدت حاملگى هم شش ماه است ، كه مجموع آن سى ماه مىشود . و كلمه « فصال » به معناى فاصله انداختن بين طفل و شير خوردن است ، و اگر كلمه « دو سال » را ظرف قرار داد براى فصال ، به اين عنايت است كه آخرين حد شير دادن دو سال است ، و معلوم است كه اين محقق نمىشود ، مگر به گذشتن دو سال . * ( « حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّه وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً » ) * - « بلوغ اشد » به معناى رسيدن به زمانى از عمر است كه در آن زمان قواى آدمى محكم مىشود . و ما در تفسير آيه « وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّه آتَيْناه حُكْماً وَعِلْماً » « 5 » اختلافى را كه مفسرين در معناى « بلوغ أشد » دارند نقل كرديم ، و گفتيم كه بلوغ چهل سال عادتا ملازم با رسيدن به كمال عقل است . * ( « قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاه » ) * - كلمه « أوزعنى » از مصدر « ايزاع » است كه معناى الهام را مىدهد ، و اين الهام ،

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 17 . ( 2 ) سوره انعام ، آيه 151 . ( 3 ) مادران فرزندان خود را دو سال كامل شير مىدهند . سوره بقره ، آيه 233 . ( 4 ) از شير گرفتنش در دو سال است . سوره لقمان ، آيه 14 . ( 5 ) سوره يوسف ، آيه 22 .