* ( « وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّه حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ ما نَدْرِي مَا السَّاعَةُ . . . » ) * مراد از وعده اى كه مىفرمايد حق است همان روز موعودى است كه خداوند به زبان پيامبرانش در خصوص قيامت و جزاء وعده آن را داده ، در نتيجه جمله * ( « وَالسَّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها » ) * عطف تفسيرى است براى كلمه * ( « وَعْدَ اللَّه » ) * . و ممكن است منظور از كلمه « وعد » معناى مصدرى آن باشد ، نه به معناى موعود . و معناى اينكه كفار گفتند * ( « ما نَدْرِي مَا السَّاعَةُ » ) * اين است كه معناى اين حرف براى ما نامفهوم است ، با اينكه اهل فهم و درايت بودند . پس اين تعبير كنايه است از اينكه اين حرف اصلا حرف غير معقولى است ، چون اگر معقول بود ما مىفهميديم . و معناى اينكه گفتند : * ( « إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ » ) * اين است كه اين دعوى شما چيزى است كه ما بدان يقين نداريم ، بلكه تنها در باره آن گمانى داريم ، گمانى كه نمىتوانيم به آن اعتماد كنيم . پس در اينكه دنبال آياتى كه بر آنان تلاوت مىشد مىگفته‌اند : « ما ندرى ما الساعة » منتهى درجه و زشتترين لجبازى را در برابر حق كرده‌اند . * ( « وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ » ) * اضافه كلمه « سيئات » به جمله « ما عملوا » اضافه بيانيه است كه در اين صورت اين معنا را افاده مىكند كه اعمالشان همه سيئه و بد بود . و ممكن هم هست مانند اضافه در « خاتم فضة » كه به معناى انگشترى از نقره است ، به معناى « من - از » باشد ، آن وقت مىفهماند كه بعضى از اعمالشان بد بوده . و مراد از جمله « ما عملوا » جنس عملهاى ايشان است . و معناى جمله اين است كه : در آن روز اعمال بدشان ، و يا بدىهاى از اعمالشان برايشان ظاهر مىشود . در نتيجه آيه شريفه در معناى آيه « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 1 » مىباشد . پس اين آيه شريفه نيز از آياتى است كه بر تمثل و تجسم اعمال دلالت دارد . ولى بعضى « 2 » گفته‌اند كلمه « جزاء » در كلام حذف شده ، و تقدير آن « و بدا لهم جزاء سيئات ما عملوا » مىباشد . و معناى جمله * ( « وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِه يَسْتَهْزِؤُنَ » ) * چنين است : عذابى كه آن را در

--> ( 1 ) روزى كه هر فردى از افراد آنچه از خوبى و بدى كه كرده حاضر مىبيند . سوره آل عمران ، آيه 30 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 2 .