نبود ، و نيز ديگر وحيى نمىشد ، و ليكن خداى تعالى اين را نخواسته ، بلكه سنتش بر اين جارى شده كه خودش متولى و عهده دار يك طايفه از مردم باشد ، و آن طايفه غير ستمگر است . خواست تا آنها را داخل در رحمت خود يعنى بهشت كند ، و امر طايفه ديگر را كه همان ستمگران باشند بر عهده نگيرد ، و در نتيجه ولى و ناصرى نداشته باشند و سرانجامشان به سوى دوزخ باشد ، و از آتش خلاصى نداشته باشند . پس از آنچه گذشت اين معنا روشن گرديد كه مراد از يك امت كردن مردم اين است كه همه را يك جور خلق كند ، حال يا اينكه همه را به بهشت ببرد ، و يا همه را به دوزخ ، چون خداى تعالى ملزم نيست به اينكه سعداء را داخل بهشت و اشقياء را داخل جهنم كند ، بلكه اگر مىخواست مىتوانست اين كار را نكند ، و ليكن چون خواسته ، مىكند و بين دو فريق از نظر سرنوشت آخرت فرق مىگذارد ، چون سنتش بر اين جريان يافته ، و به همين نيز وعده داده ، و او خلف وعده نمىكند . و در عين حال باز هم قدرتش مطلق است ، و به عموميتش باقى است ، و چنان نيست كه دستبند به دست خود زده باشد ، و نتواند احكام خود را تغيير دهد . پس جمله * ( « وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لا رَيْبَ فِيه » ) * تا آخر آيه دوم - در معناى آيه سوره هود است كه مىفرمايد : « إِنَّ فِي ذلِكَ لآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَه النَّاسُ » « 1 » تا آخر هفت آيه - كه لازم است به آنها مراجعه كنيد و با دقت مطالعه بفرماييد . بعضى از مفسرين « 2 » گفته‌اند : منظور از يك امت كردن مردم اين است كه همه را با ايمان كند و داخل در بهشت نمايد . در كشاف گفته : معناى آيه اين است كه اگر پروردگار تو مىخواست اعمال قدرت كند ، و همه را مجبور بر ايمان كند مىكرد ، و ليكن او خواسته تا حكمت خود را اعمال كند ، يعنى نخست ، مردم را تكليف كند ، و وظائفى برايشان معين سازد ، و آن گاه به اختيار خودشان واگذار نمايد تا مؤمنين به اختيار خود داخل در رحمت او شوند ، و منظور از « من يشاء » هم همين مؤمنينند ، چون آنان را در مقابل ظالمين قرار داده ، و ظالمين را بدون ولى و ناصر در عذاب خود رها كرده است .

--> ( 1 ) در اين خود آيتى است براى هر كس كه از عذاب آخرت بترسد ، آخرتى كه روز جمع شدن مردم در يك جا است . سوره هود ، آيه 103 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 14 .