است كه در سابق در تفسير آيه : « رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ » « 1 » گفتيم كه بين زندگى دنيا و قيامت ، دو بار مرگ اتفاق مىافتد ، يكى مرگ در دنيا براى انتقال از دنيا به برزخ و يكى هم مرگ در برزخ براى انتقال از آن به زندگى آخرت . و ظاهرا مراد از مرگ اول در آيه مورد بحث ، مرگ دنيا است كه آدمى را به برزخ منتقل مىكند ، حال اشكال اين است كه بر فرض كه استثناء « موتة الاولى » را به وجهى اصلاح كرديم ، مرگ دومى چرا استثناء نشده ؟ و چه فرقى است بين آن دو كه بفرمايد داخل بهشت نمىشوند ، مگر بعد از چشيدن مرگ اول ، و حال آنكه بايد بفرمايد « مگر بعد از چشيدن دو مرگ » . بعضى از مفسرين « 2 » از اشكال اول پاسخ داده‌اند به اينكه استثناء * ( « إِلَّا الْمَوْتَةَ الأُولى » ) * استثناء منقطع ، و بى ربط به ما قبل است ، و معناى « لكن » را مىدهد ، و معناى آيه چنين است كه : « در بهشت مرگى نمىچشند ، ليكن مرگ همان بود كه در دنيا چشيدند و از دنيا به عالم برزخ منتقل شدند » پس عموم جمله « در بهشت مرگى نمىچشند » به حال خود باقى است . و به فرضى هم كه استثناء منقطع نباشد مىتوان كلمه « الا » را به معناى « سواى » و جمله : * ( « إِلَّا الْمَوْتَةَ الأُولى » ) * را بدل از كلمه « الموت » دانست ، آن وقت اصلا استثنايى در بين نمىآيد ، و معناى آيه اين مىشود : « در بهشت سواى مرگ اول چيزى از مرگ نمىچشند ، و اما مرگ اول را چشيدند ، و ديگر محال است همان را بچشند » . بعضى ديگر جوابهاى ديگرى داده‌اند كه قابل اعتناء نيست . و خواننده گرامى خود توجه دارد كه اين دو پاسخى هم كه نقل كرديم اين اشكال را كه چرا كلمه « اولى » را به ميان آورد جواب نمىدهد ، و ما در تفسير آيه شريفه * ( « إِنْ هِيَ إِلَّا مَوْتَتُنَا الأُولى » ) * وجوهى در پاسخ اين سؤال آورديم . و اما از اشكال دوم ممكن است همان جواب دوم از اشكال قبلى را داد ، و گفت كه كلمه « الا » به معناى « سواى » است ، چون گفتيم آدمى داراى دو مرگ است ، يكى مرگ اول كه آدمى را از دنيا به برزخ نقل مىدهد ، و دوم مرگى كه آدمى را از برزخ به آخرت مىبرد . و وقتى كلمه « الا » به معناى « سواى » باشد ، و مجموعا جمله * ( « إِلَّا الْمَوْتَةَ الأُولى » ) * بدل از كلمه « الموت » باشد ، آيه شريفه در اين سياق و اين مقام خواهد بود كه غير از مرگ اول را - يعنى مرگ دوم را كه همان مرگ برزخى است - نفى كند ، و بفرمايد در بهشت آخرت اصلا

--> ( 1 ) سوره مؤمن ، آيه 11 . ( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 27 ، ص 254 .