بحث شفاعت در جلد اول اين كتاب گذشت . البته اين در صورتى است كه ضمير در « لا ينصرون » به عموم مردم برگردد ، هم چنان كه ظاهرش هم همين است ، و اما اگر تنها به كفار برگردد - آن چنان كه بعضى « 1 » احتمالش را داده‌اند - آن وقت استثناء مذكور منقطع و بدون مستثنا منه خواهد بود ، و معنايش اين مىشود كه : كفار يارى نمىشوند ، و ليكن كسى كه مورد رحمت خداى تعالى قرار گيرد كه همان متقيانند ، يارى مىشوند ، چون آنان بىنيازند از مولايى كه به دردشان بخورد ، و از ناصرى كه ياريشان دهد . و اما اين احتمال كه بعضى « 2 » داده‌اند كه استثناء متصل است و مستثنا منه لفظ « مولى » باشد ، فسادش از بيان گذشته ما روشن گرديد ، براى اينكه در معناى كلمه « اغناء » گفتيم كه در مواردى تحقق مىيابد كه دست خود انسان از تمامى سببهاى نجات قطع شده باشد ، و آن وقت ديگرى آدمى را نجات دهد . در اين حال است كه مىگوييم : فلانى بىنياز از ما شد ، و كسى كه مولايى ندارد كه بىنياز از او باشد ديگر استثناء پذير نيست ، و كسى كه به حكم * ( « وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ » ) * ناصرى ندارد نيز استثناء پذير نيست ، چون گفتيم كه نصرت عبارت است از ضميمه شدن عاملى از خارج به عاملى از ناحيه خود انسان ، تا كارى از پيش برده شود . و در آيه مورد بحث كسى ممكن است يارى شود و شفيع آدمى گردد كه از ناحيه خود آدمى هم عامل نجاتى - كه عبارت است از دين پسنديده - وجود داشته باشد كه بيان مفصلش در بحث شفاعت گذشت . بله اين احتمال را مىتوان با مضمون روايت شحام كه به زودى خواهد آمد توجيه نمود . * ( « إِنَّه هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ » ) * - يعنى او غالبى است كه هرگز مغلوب چيزى نمىشود ، و چيزى نيست كه بر او غالب آيد تا بتواند از عذاب هر كس كه بخواهد عذاب كند جلوگيرش شود ، و يا از افاضه خير بر كسى كه بخواهد بر او ترحم كند و به او خير برساند ، مانع آيد . اين نكته هم از نظر خواننده پوشيده نيست كه بين اين دو اسم از اسماء خداى تعالى تناسبى با مضامين آيات وجود دارد كه شايد در نامهاى ديگر ، آن تناسب نباشد . * ( « إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الأَثِيمِ » ) * در سابق در تفسير سوره صافات در معناى « شجره زقوم » سخن رفت . و اما كلمه « أثيم » به معناى كسى است كه در اثر تكرار يك گناه و يا گناهان بسيار روحيه اى عصيانگر

--> ( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 131 .