* ( « هذا عَذابٌ أَلِيمٌ رَبَّنَا اكْشِفْ عَنَّا الْعَذابَ إِنَّا مُؤْمِنُونَ » ) * اين جمله حكايت گفتار مردمى است كه دچار عذاب دخان شدند ، و معنايش اين است كه در آن روز كه آسمان دودى آشكارا مىآورد ، مردم مىگويند : پروردگارا اين عذاب را از ما بردار كه ايمان خواهيم آورد . و در اين گفتار خود ، هم به ربوبيت خدا اعتراف مىكنند و هم اظهار ايمان مىكنند كه ما به اين دعوت حقت ايمان مىآوريم . * ( « أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى وَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مُبِينٌ » ) * يعنى از كجا مىتوانند متذكر شوند ، و به حق اعتراف كنند ، در حالى كه اين حق را رسولى آشكارا آورد ، و مع ذلك به آن ايمان نمىآورند ، رسولى كه رسالتش بسيار روشن بود و جاى هيچ شكى در آن نبود . و خلاصه اين آيه شريفه به رسول خدا ( ص ) اعلام مىدارد كه اينان در وعده اى كه مىدهند راست نمىگويند . * ( « ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْه وَقالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ » ) * كلمه « تولوا » جمع ماضى از مصدر « تولى » است ، كه به معناى پشت كردن و اعراض است . و ضمير در « عنه » به رسول خدا ( ص ) برمىگردد . و جمله « معلم مجنون » دو خبر است براى مبتدايى كه حذف شده ، و تقديرش « هو معلم و مجنون » است . و معنايش اين است كه : سپس از رسول اعراض كرده گفتند : او « معلم » است ، يعنى ديگران يادش داده‌اند « و مجنون » است يعنى جن او را آسيب زده . پس هم به آن جناب تهمت زدند كه ديگران يادش داده‌اند ، و او به دروغ سخنان خود را به خدا نسبت مىدهد ، هم چنان كه در آيه « وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُه بَشَرٌ » « 1 » نيز اين تهمت را نقل كرده ، و هم اينكه تهمت زدند كه جن به عقل او آسيب رسانده و در نتيجه عقلش اختلال يافته . * ( « إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ » ) * يعنى ما عذاب را براى مدتى برمىداريم و ليكن شما ايمان نخواهيد آورد ، و دوباره به كفر خود برمىگرديد و تكذيب خود را از سر مىگيريد . البته اين در صورتى است كه قول اول در تفسير آيه * ( « يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ » ) * را اختيار كنيم كه مىگفت منظور از « دخان » ، عذاب مشركين در روز فتح مكه است ، و اين آيه مانند جمله * ( « أَنَّى لَهُمُ الذِّكْرى . . . » ) * صدق گفتار و وعده مشركين را رد مىكند ، و اين رد را تاكيد مىنمايد .

--> ( 1 ) ما مىدانيم كه كفار مىگويند انسانى او را درس مىدهد . سوره نحل ، آيه 103 .