اشتغال به امور دنيايشان به كلى از آن غافل باشند . و خلاصه : حالشان حال كسى است كه هلاكت تهديدشان مىكند ، و هيچ در صدد پيش گيرى از آن و يافتن وسيله اى براى نجات از آن نباشند ، و در عوض بنشينند و منتظر آمدن هلاكت باشند . پس در اين تعبير كنايه اى به كار رفته ، يعنى به كنايه فهمانده كه كفار اعتنايى به ايمان به حق ندارند تا به وسيله آن از عذاب اليم نجات يابند . * ( « الأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ » ) * كلمه « اخلاء » جمع « خليل » است كه به معناى دوست است . و اگر دوست را « خليل » گفته‌اند ، بدان جهت است كه آدمى « خلت » يعنى حاجت خود را به او مىگويد ، و او حاجت وى را برمىآورد . و ظاهرا مراد از « اخلاء » مطلق كسانى است كه با يكديگر محبت مىكنند ، چه متقين و اهل آخرت كه دوستيشان با يكديگر به خاطر خدا است ، نه بخاطر منافع مادى ، و چه اهل دنيا كه دوستىهايشان به منظور منافع مادى است . اين را بدان جهت گفتيم كه متوجه شوى استثناء « الا المتقين » استثناء متصل است ، نه منقطع چون متقين در گروه « اخلاء » داخل هستند ، و كلمه « الا » آنها را استثناء مىكند . و اما اينكه چرا همه دوستان ، به استثناء متقين دشمن يكديگرند ، براى اين است كه لازمه دوستى طرفينى اين است كه يك طرف ، طرف ديگر را در مهماتش كمك كند ، و اين كمك وقتى در غير رضاى خدا باشد ، در حقيقت كمك به بدبختى و شقاوت و عذاب دائمى آن طرف است ، هم چنان كه در جاى ديگر در حكايت گفتار ستمگران در قيامت فرموده : « يا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي » « 1 » به خلاف دوستىهاى متقين كه همه مايه پيشرفت آنان در راه خدا است ، و در روز قيامت همه به سود ايشان خواهد بود . و در خبرى از رسول خدا هم آمده كه : چون قيامت به پا شود ، پيوند ارحام قطع ، و همه نسبها گسيخته مىگردد ، و برادرىها همه باطل مىشود ، مگر برادرى در راه خدا ، و اين فرموده خداست كه مىفرمايد : * ( « الأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ » ) * و اين روايت را الدر المنثور « 2 » در تفسير اين آيه از سعد بن معاذ نقل كرده است .

--> ( 1 ) اى واى بر من اى كاش فلانى را دوست نمىگرفتم ، او مرا از ياد خدا گمراه كرد ، با آنكه كلام خدا و پيامش به من رسيده بود . سوره فرقان ، آيه 29 . ( 2 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 21 .