اين را هم بايد دانست كه استثناء * ( « إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي » ) * استثناء منقطع است ، چون همانطور كه مكرر گفته‌ايم بتپرستان خدا را عبادت نمىكردند ، چون خدا در جمله مستثنى نبود ، تا كلمه « الا » او را استثناء كند . پس اينكه بعضى از مفسرين « 1 » استثناء مذكور را متصل دانسته و گفته‌اند : مشركين معتقد بوده‌اند كه اللَّه تعالى رب ايشان است ، ولى غير از اللَّه ( يعنى بتها ) را مىپرستيدند ، صحيح نيست . * ( « وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِه لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » ) * از ظاهر كلام برمىآيد كه ضمير فاعل مستتر در كلمه « جعلها » به اللَّه تعالى بر مىگردد ، و ضمير بارز در آن - به طورى كه بعضى « 2 » گفته‌اند - به كلمه « برائت » برمىگردد كه ابراهيم از آن سخن گفت ، و معنايش همان معناى كلمه توحيد است ، يعنى كلمه « لا إله الا اللَّه » كه مفادش نفى خدايان دروغين است ، نه نفى آنها و اثبات خداى تعالى ، چون كلمه « اللَّه » در اين جمله مضموم است چون بدل از « إله » است و منصوب نيست تا منصوب به استثناء باشد ، و اين مطلبى است روشن و هيچ احتياجى به تكلفهايى كه بعضى از مفسرين مرتكب شده‌اند ندارد . گفته‌اند كه ضمير در « جعلها » به كلمه توحيد برمىگردد كه از كلام ابراهيم ( ع ) فهميده مىشود . و مراد از كلمه « عقب » ذريه و فرزندان ابراهيم ( ع ) است . و معناى جمله * ( « لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » ) * اين است كه : شايد از عبادت آلهه غير خدا به سوى عبادت خدا برگردند . يعنى بازگردند بعضى از آنها - كه همان پرستندگان غير خدا هستند - به دعوت بعضى ديگر - كه همان پرستندگان خدا هستند - به عبادت خداى تعالى . و از همين جا معلوم مىشود كه مراد از بقاء كلمه در ذريه فرزندان ابراهيم اين است كه ذريه آن جناب چنان نباشد كه به كلى و حتى يك نفر موحد در آنان باقى نماند ، بلكه همواره و ما دام كه نسل آن جناب در روى زمين باقى است ، افرادى موحد در بين آن يافت بشود و چه بسا اين استجابت همان دعايى باشد كه ابراهيم ( ع ) قبلا ذكر كرده و عرضه داشته بود : « وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنامَ » « 3 » . بعضى ديگر از مفسرين « 4 » گفته‌اند : ضمير در كلمه « جعل » به ابراهيم برمىگردد ، و خلاصه ابراهيم اين كلمه را در ذريه خود قرار داد تا شايد به سوى آن برگردند . و منظور از اين تعبير اين است كه ابراهيم كلمه توحيد را به عنوان وصيت به فرزندان در بين آنان قرار داد تا در

--> ( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 45 . ( 3 ) خدايا مرا و فرزندانم را از اينكه بتها را بپرستيم دور بدار . سوره ابراهيم ، آيه 35 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 76 .