در نتيجه از اين آيه فهميده مىشود كه كتاب بر حسب موطن نفس الامرى و واقعيتش ما فوق فكر و اجنبى از عقول بشرى است ، و خداى تعالى آن را از آن موطن پايين آورده ، و در خور فهم بشر كرده ، و به لباس واژه عربيت درآورده ، به اين اميد كه عقول بشر با آن انس بگيرد و حقايقش را بفهمد . و چون استعمال كلمه « اميد » در باره خداى تعالى صحيح نيست ، لا جرم بايد گفت اميد قائم به مقام و يا به مخاطب است ، نه به خود گوينده ، كه خداى تعالى است . * ( « وَإِنَّه فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ » ) * اين جمله آنچه را كه آيه قبلى بيان مىكرد تاكيد نموده و روشن مىسازد ، و آن اين بود كه قرآن كريم در موطن اصليش ما فوق تعقل عقول است . ضمير در « انه » به كتاب بر مىگردد . و مراد از « ام الكتاب » لوح محفوظ است ، هم چنان كه آيه « بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ » « 1 » به آن تصريح دارد . و اگر لوح محفوظ را « ام الكتاب » ناميده ، بدين جهت است كه لوح محفوظ ريشه تمامى كتب آسمانى است ، و هر كتابى آسمانى از آن استنساخ مىشود . و اگر كلمه « قرآن » را مقيد به قيد « ام الكتاب » و « لدينا » كرد ، صرفا به منظور توضيح است ، نه احتراز . ساده تر بگويم : براى اين بود كه بفرمايد قرآن همان كتابى است كه نزد ما است ، نه اينكه بفرمايد قرآن دو تا است يكى نزد ما و يكى هم نزد ديگرى . و معناى آيه اين است : قرآن كريم در حالى كه در ام الكتاب و نزد ما بوده و همواره هست هر آينه بلند مرتبه و سرشار از حكمت است . و به زودى - ان شاء اللَّه - در اواخر سوره جاثيه گفتارى در معناى ام الكتاب خواهد آمد . و مراد از اينكه فرمود : « لعلى » به طورى كه از مفاد آيه قبلى استفاده مىشود اين است كه قرآن در آن حال كه در ام الكتاب بود قدر و منزلتى رفيعتر از آن داشت كه عقول بتوانند آن را درك كنند . و مراد از اين كه فرمود « حكيم » اين است كه قرآن در ام الكتاب يك پارچه بوده است ، و مانند قرآن نازل شده مفصل و جزء جزء و سوره سوره و آيه آيه و جمله جمله و كلمه كلمه نبوده . اين معنا را از آيه شريفه « كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُه ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ » « 2 » نيز استفاده مىكنيم . و اين دو صفت ، يعنى صفت « على » و « حكيم » ، دلالت مىكنند بر اين كه

--> ( 1 ) بلكه آن قرآن مجيد است كه در لوح محفوظ بود . سوره بروج ، آيه 22 . ( 2 ) سوره هود ، آيه 1 .