است ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ » « 1 » . و به هر حال كلمه * ( « فاطِرِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * از اسامى خداى تعالى است ، كه به عنوان صفت آورده شده ، و مراد از صفت ، صفت استمرارى است ، نه تنها صفت گذشته ، براى اينكه ايجاد مستمر ، و فيض وجود ، دايمى و انقطاع ناپذير است ، چون اگر فيض منقطع مىشد ، همه چيز نابود مىگشت . و اگر صفت ديگر * ( ( جاعِلِ الْمَلائِكَةِ ) ) * را دنبال آن صفت ذكر كرده براى اشاره به اين حقيقت است كه سبب انحصار حمد در خداى تعالى يكى دو تا نيست ، گويا فرموده : « حمد تنها براى خدا است ، كه آسمانها و زمين را ايجاد كرد ، و باز حمد براى اوست كه ملائكه را فرستادگان خود قرار داد ، فرستادگانى بالدار . . . » پس خداى تعالى در آنچه مىكند محمود است ، چون در آنچه مىكند غير از جميل نيست . « * ( جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ . . . » ) * كلمه « ملائكة » جمع ملك - به فتحه لام - است ، كه موجوداتى هستند مخلوق خدا ، و واسطه هايى بين او و بين عالم مشهود ، كه آنان را موكل بر امور عالم تكوين و تشريع كرده است ، و بندگان محترمى هستند كه هرگز خدا را در هر صورتى كه به ايشان فرمان بدهد نافرمانى نمىكنند ، و به هر چه مامور شوند انجام مىدهند . بنا بر اين ، جمله * ( « جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا » ) * اشعار بلكه دلالت دارد بر اينكه تمام ملائكه - چون كلمه ملائكه جمع است و در آيه با الف و لام آمده افاده عموم مىكند - رسولان و واسطه هايى بين خدا و بين خلق هستند ، تا اوامر تكوينى و تشريعى او را انجام دهند ، و ديگر وجهى ندارد كه ما كلمه « رسل » را كه در آيه است اختصاص دهيم به آن ملائكه اى كه بر انبياء نازل مىشدند . با اينكه قرآن كلمه « رسل » را بر ملائكه اى كه واسطه وحى نبودند نيز اطلاق كرده ، از آن جمله فرموده : « حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْه رُسُلُنا » « 2 » و نيز فرموده : « إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ » « 3 » و نيز فرموده : « وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا إِنَّا مُهْلِكُوا أَهْلِ هذِه الْقَرْيَةِ » « 4 » .

--> ( 1 ) جاى شك نيست كه خلقت آسمانها و زمين بزرگتر از خلقت مردم است . سوره مؤمن ، آيه 57 . ( 2 ) تا آنكه مرگ يكى از شما برسد ، در آن موقع فرستادگان ما او را مىگيرند . سوره انعام ، آيه 61 . ( 3 ) به يقين فرستادگان ما آنچه را كه شما نيرنگ مىكنيد مىنويسند . سوره يونس ، آيه 21 . ( 4 ) و چون فرستادگان ما نزد ابراهيم آمدند ، تا وى را بشارت دهند ، گفتند : ما ماموريم اهل اين قريه را هلاك كنيم . سوره عنكبوت ، آيه 31 .