در جمله * ( « إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِه لَوْ لا . . . » ) * كلمه « ان » مخففه از مثقله است ، يعنى همانا نزديك بود كه وى پرده از راز برداشته و سر موسى را فاش سازد . و معناى اينكه فرمود : * ( « لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » ) * اين است كه : ما قلب او را تقويت كرديم تا از كسانى باشد كه وثوق و اطمينان به خداى تعالى دارند ، وثوق به اينكه خدا فرزندش را حفظ مىكند ، و در نتيجه صبر كند و براى او جزع نكند و در نتيجه سر او فاش نگردد . و مجموع اين جملات يعنى * ( « إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِه » ) * تا آخر آيه ، در مقام بيان جمله * ( « وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً » ) * مىباشد ، و حاصل معناى آيه چنين است كه : قلب مادر موسى به سبب وحى ، از ترس و اندوهى كه باعث مىشد سر فرزندش فاش گردد خالى شد ، آرى ، اگر ما قلب او را به وسيله وحى تثبيت نمىكرديم و وثوق به محافظت خداوند از موسى پيدا نمىكرد ، نزديك بود كه سرگذشت فرزندش را با جزع و فزع اظهار نمايد . و از آنچه گذشت روشن مىگردد اينكه : بعضى از مفسرين در تفسير جمله هاى آيه مطالبى غير اين را آورده‌اند ، همه ضعيف است ، مثل آن مفسرى « 1 » كه در جمله : * ( « وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً » ) * گفته : « يعنى قلب مادر موسى وقتى كه شنيد پسرش به دام فرعون افتاده ، از شدت ترس و حيرت ، خالى از عقل شد » . يا آن مفسر « 2 » ديگر كه گفته : « قلب مادر موسى از آن وحيى كه به دو شد فارغ گشت و از ياد آن خالى شد و آن را فراموش كرد » . و يا آن مفسر « 3 » ديگر كه گفته : « يعنى قلب مادر موسى از هر چيزى غير از ياد موسى خالى گشت ، و خلاصه دلش براى موسى فارغ شد » ، زيرا هيچ يك از اين نظرات از سياق آيه استفاده نمىشود . نظير اين اقوال در ضعف ، قول ديگر « 4 » آنان است كه گفته‌اند : جواب كلمه « لو لا » حذف شده ، و تقدير كلام اين است كه : « لو لا ان ربطنا على قلبها لابدته و اظهرته » « 5 » ، و وجه اين تقدير - آن طور كه گفته شده - اين است كه : كلمه « لو لا » شبيه به ادوات شرط است كه به همين جهت بايد صدر جمله قرار گيرد ، يعنى جوابش از خودش جلوتر نيفتد ، اين نكته ، مفسرين نامبرده را وادار كرده كه جواب اين كلمه را در تقدير بگيرند ، تا جلوتر از آن نباشد . و ما در اين مطلب در ذيل آيه « وَلَقَدْ هَمَّتْ بِه وَهَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّه » « 6 » مناقشه كرديم - به آنجا مراجعه كنيد .

--> ( 1 و 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 49 . ( 4 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 242 . ( 5 ) اگر ما قلب او را محكم نمىكرديم هر آينه آن را فاش و ظاهر مىكرد . ( 6 ) سوره يوسف ، آيه 24 .