* ( « قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ » ) * - ظاهرا خطاب در « برگردانيد مرا » به ملائكه موكل بر مرگ است ، و كلمه رب استغاثه اى است كه حرف ندايش ( اى ) حذف شده ، و اين استغاثه جمله اى است معترضه كه ميان « قال » ، و « ارجعون » فاصله شده و تقدير آن « گفت - در حالى كه به پروردگار خود استغاثه مىكند - برگردانيد مرا » مىباشد . بعضى « 1 » از مفسرين گفته‌اند : خطاب « ارجعون » به همان « رب » است ، و اگر آن را جمع آورده و گفته : « برگردانيد » از باب تعظيم است ، هم چنان كه همسر فرعون بنا به حكايت قرآن كريم به شوهر خود فرعون گفت : « قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لا تَقْتُلُوه - نور چشم من و تو باشد و او را نكشيد » . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : اين از باب جمع فعل است نه جمع فاعل ، به اين معنا كه مىرساند چند مرتبه مىگويد پروردگارا « ارجعنى ارجعنى ارجعنى » مرا برگردان برگردان ، برگردان ، هم چنان كه بعضى در معناى شعر زير همين را گفته‌اند : قفا نبك من ذكرى حبيب و منزل بسقط اللوى بين الدخول فحومل « برخيزيد ، برخيزيد تا گريه كنيم از ياد محبوب و منزل واقع در سقط اللوى بين دخول و حومل » كه معناى قفا ( كه صيغه تثنيه و دو نفرى است ) « قف ، قف » است . ولى اين دو وجه شاذ و در محاورات عرب نادر است ، هم جمع آوردن به منظور تعظيم و هم به منظور جمع فعل ، و نبايد كلام فصيح خداى را بر چنين معانى حمل كرد . * ( « لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ ، كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها » ) * كلمه « لعل » براى اميدوارى است و در اينجا وقتى عذاب خداى را مىبينند كه مشرف بر ايشان شده اظهار چنين اميدى مىكنند كه اگر برگردند عمل صالح كنند ، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن وعده صريح به عمل صالح مىدهند و مىگويند : « فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً » « 3 » و در جاى ديگر همين معنا را با تعبير تمنى ذكر كرده ، كه مىگويند : « يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا » « 4 » . * ( « أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ » ) * - يعنى « اعمل عملا صالحا » تا به جاى آورم عملى صالح

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 117 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 18 ، ص 63 به نقل از مازنى . ( 3 ) ما را برگردان تا عمل صالح كنيم . سوره سجده ، آيه 12 . ( 4 ) اى كاش ما را برمىگرداندند ، و ديگر به آيات پروردگارمان تكذيب نمىكرديم . سوره انعام ، آيه 27 .