و اما بتپرستان عوام كه اصول اعتقادى سرشان نمىشد ، مانند اعراب جاهليت و بتپرستان اطراف عالم ، عقايدشان آن قدر مختلف بوده كه با هيچ ضابطه اى تحت قواعد كلى درنمىآمده . بعضى براى معموره زمين و سكنه آن آلهه اى قائل بودند و بتهاى آنها را مىپرستيدند ، ولى بعضى ديگر خود آن بتها را كه خود تراشيده بودند إله مىپنداشتند ، اما آسمانها و مكان آسمان و همچنين درياها را مربوب خداى سبحان مىدانستند ، و خدا را رب آنها ، هم چنان كه از حكايت كلام فرعون به هامان استفاده مىشود كه گفت : « يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِله مُوسى » « 1 » چون ظاهر اين كلام اين است كه فرعون مىپنداشته كه آن خدايى كه موسى او را به سوى وى دعوت مىكند خداى آسمانها است ، پس به نظر اين عده آسمانها و آنچه در آنها است و هر كه در آن است همه مربوب خدايند ، و ملائكه رب پايينتر از آسمان است . و اما صابئين و آنهايى كه اعتقادات ايشان را دارند همانطور كه گفتيم مىگويند آسمانها و آنچه كه در آنها است از قبيل ستارگان و كواكب نيز آلهه جداگانه دارند ، و اربابى دارند غير از خدا ، و آن ارباب يا ملائكه‌اند و يا از جن ، و نيز آنها ملائكه و جن را موجوداتى مجرد از ماده مىدانند كه از لوث طبيعت پاكند ، و اگر آنها را ساكن در آسمانها مىدانند مقصودشان اين است كه ملائكه در باطن اين عالم - كه عبارت است از عالم سماوى علوى ساكنند و امور عالم در آنجا اندازه گيرى مىشود ، و قضاء از آن نازل شده ، اسباب طبيعى از آنجا مدد مىگيرند . آن گاه معتقدند كه آن عالم علوى با همه ملائكه ( آلهه ) اى كه در آن است مربوب خداى سبحانند ، هر چند كه ملائكه خودشان آلهه عالم ماده و ارباب آنند ، ولى خداى تعالى رب الارباب است . حال كه اين مقدمه روشن شد مىگوييم : اگر در آيه شريفه روى سخن با مشركين عرب باشد هم چنان كه ظاهر هم همين است ، آن وقت سؤال در آيه سؤال از رب آسمانهاى هفتگانه است ، و جواب از آن به اعتراف مشركين عرب اين است كه رب آسمانها خدا است ، و جمله * ( « سَيَقُولُونَ لِلَّه » ) * همانطور كه فهميديد جواب درستى است . و اگر روى سخن با غير مشركين عرب و آنهايى باشد كه معتقدند براى آسمانها نيز إله

--> ( 1 ) اى هامان برايم برجى بساز شايد به اسباب برسم اسبابى كه در آسمانها حكم مىكند ، در نتيجه به إله موسى مطلع شوم . سوره مؤمن ، آيه 36 و 37 .